Ireland – Israel: cuộc họp báo bị cắt ngang và một cáo buộc chưa được kiểm chứng

Trong một căn phòng họp báo trước trận đấu giữa Ireland và Israel tại UEFA Nations League, một nhà báo Israel đứng lên và đặt vào không khí một cáo buộc nặng nề. Theo lời ông, các cầu thủ Ireland đã gọi đối thủ bằng từ "khỉ". Viên chức truyền thông của Hiệp hội bóng đá Ireland, Kieran Crowley, phủ nhận ngay lập tức. Nhà báo giữ nguyên quan điểm của mình. Rồi cuộc họp báo bị cắt ngang, để lại một căn phòng im lặng và một câu hỏi lơ lửng không ai trả lời.

Tôi đã đọc lại chi tiết ấy nhiều lần. Không có đội hình. Không có sơ đồ chiến thuật. Không có tỷ số. Chỉ có một cuộc trao đổi bị bỏ dở, và phía sau nó là cả một trận bóng chưa đá. Trong gần ba mươi năm theo dõi bóng đá trẻ và các sự kiện thể thao, tôi học được một điều: những gì không được nói ra thường quan trọng hơn những gì được nói. Ở đây, điều không được nói ra là sự thật — bất kể nó là gì.

Trận đấu này nằm trong khuôn khổ UEFA Nations League, giải đấu cấp đội tuyển quốc gia do UEFA tổ chức theo chu kỳ hai năm, nơi các đội được xếp theo nhóm đẳng cấp và thi đấu vòng tròn. Với Ireland và Israel, cuộc gặp mang theo một tầng nghĩa vượt xa bóng đá thuần túy. Căng thẳng chính trị giữa Ireland và Israel trong giai đoạn xung đột Gaza đã khiến mọi va chạm giữa hai đội trở nên nhạy cảm hơn mức bình thường.

Khán giả Ireland, dư luận Ireland, và cả chính giới Ireland đều theo dõi các vấn đề liên quan tới Israel với một sự chú ý đặc biệt. Điều đó có nghĩa là một trận bóng giữa hai đội được đọc như một phép thử về lập trường, chứ không đơn thuần là một trận bóng.

Khi một trận đấu mang theo tầng nghĩa ấy, phòng họp báo thôi không còn là một thủ tục hành chính. Nó trở thành một sân khấu thu nhỏ, nơi các bên tranh nhau định nghĩa câu chuyện trước khi trái bóng lăn. Trong trường hợp này, người ta đã tranh nhau định nghĩa nó bằng một cáo buộc chưa được kiểm chứng.

Chi tiết về "trận đầu tiên giữa hai đội" trong bản tin cho thấy đây là một cặp đấu có thể còn lượt về, hoặc ít nhất còn một cuộc gặp nữa trong cùng chiến dịch. Câu chuyện chưa kết thúc. Nó mới bắt đầu, và nó sẽ quay lại — có thể ngay ở trận kế tiếp, trong bầu không khí khán đài, trong các biện pháp an ninh, trong tâm trí cầu thủ.

Cần nói rõ một điểm mà nhiều bản tin có thể đã nhầm. Đội tuyển Cộng hòa Ireland do Hiệp hội bóng đá Ireland (FAI) quản lý. Còn Hiệp hội bóng đá Ireland (IFA), với cách gọi khác, quản lý đội tuyển Bắc Ireland. Việc dùng lẫn lộn hai tổ chức này là một lỗi cần chỉnh. Trong một câu chuyện về danh tính và quy kết, gọi đúng tên là điều kiện tối thiểu của sự công bằng.

Và công bằng, ở đây, đang là thứ thiếu nhất.

Điểm đáng chú ý đầu tiên nằm ở cấu trúc bằng chứng. Cáo buộc đến từ một phía: nhà báo Israel. Lời phủ nhận đến từ phía còn lại: viên chức truyền thông của FAI. Không có bên thứ ba độc lập nào được viện dẫn. Nói cách khác, mỗi bên đang tự làm chứng cho chính mình.

Trong hệ thống tư pháp, một lời khai không có nhân chứng độc lập được xem là yếu. Trong bóng đá, nơi các cáo buộc phân biệt chủng tộc từng dẫn tới những án phạt nặng, tiêu chuẩn bằng chứng lẽ ra cũng phải tương tự. Nhưng cuộc họp báo không phải là một phiên điều trần. Nó là một diễn đàn nơi lời nói có sức nặng mà không cần kiểm chứng.

Điều tôi rút ra từ sự việc này: một cáo buộc chưa được kiểm chứng không phải là một sự thật, và một lời phủ nhận cũng vậy. Cả hai chỉ là những tuyên bố đang chờ được xác minh.

Nhiều năm theo dõi bóng đá, tôi luôn nghĩ về VAR như một phép thử của khái niệm "sai sót rõ ràng và hiển nhiên". Người ta tưởng rằng công nghệ sẽ biến phán đoán thành sự thật khách quan. Nhưng cụm từ "rõ ràng và hiển nhiên" tự nó đã là một điều khoản mơ hồ. Nó không nói cho trọng tài biết mức độ rõ ràng nào là đủ để lật ngược một quyết định.

Ở phòng họp báo Ireland, chúng ta gặp lại đúng vấn đề đó. Một cáo buộc, một lời phủ nhận, và không có thước đo nào để nói cái nào "rõ ràng" hơn cái nào. Cả hai bên đều tin vào phiên bản của mình. Cả hai đều có thể đang thành thật. Và người phân xử, nếu có, vẫn chưa xuất hiện.

Khoảng trống phán đoán chủ quan trong VAR lớn hơn người ta nghĩ. Khoảng trống ấy cũng tồn tại trong mọi cáo buộc ngoài sân cỏ. Không có công nghệ nào thay thế được một cuộc điều tra độc lập.

Cáo buộc phân biệt chủng tộc thuộc loại tôi gọi là rủi ro bất đối xứng. Nếu nó sai, nó vẫn để lại dư âm trên danh tiếng của người bị buộc tội. Nếu nó đúng, việc phủ nhận sẽ làm tổn thương nặng nề hơn. Dù theo hướng nào, trạng thái "không ai phân xử" cũng là trạng thái nguy hiểm nhất, bởi nó để cả hai bên sống trong một sự thật chưa hoàn tất.

Trong bóng đá, những cáo buộc như vậy thường được xử lý qua một quy trình kỷ luật chính thức, dựa trên bằng chứng, do UEFA hoặc FIFA đứng ra. Đó là cách duy nhất để biến một tuyên bố thành một kết luận. Cuộc họp báo không thể làm việc đó. Nó chỉ có thể làm việc ngược lại: biến một tuyên bố thành một vũ khí.

UEFA và FIFA có những khung kỷ luật riêng cho các cáo buộc phân biệt chủng tộc, được xây dựng qua nhiều năm. Những khung này tồn tại vì bóng đá hiểu rằng lời nói trên sân cỏ có sức mạnh, và sức mạnh ấy cần được kiểm soát. Nhưng khung kỷ luật chỉ hoạt động khi có một cuộc điều tra. Ở đây, chưa có cuộc điều tra nào được công bố.

Tiêu đề của bản tin gốc gọi thẳng sự việc là "lời nói dối của nhà báo Israel". Một tiêu đề như vậy đã chọn phe trước khi sự việc được làm rõ. Với tư cách người viết, tôi luôn cố tránh điều đó. Đóng khung một cáo buộc chưa kiểm chứng thành một kết luận là phản bội lại chính nguyên tắc mà tôi theo đuổi: cẩn trọng kiểm chứng.

Cả hai nền truyền thông đều có động cơ leo thang. Phía Israel có thể đọc lời phủ nhận như một sự che đậy. Phía Ireland có thể đọc cáo buộc như một sự bôi nhọ. Khi mỗi bên đều có lợi ích trong việc kể câu chuyện của mình, câu chuyện sẽ tự nuôi sống nó, bất kể sự thật nằm ở đâu.

Và sự thật, trong những cuộc chiến như thế này, thường bị bỏ lại phía sau.

Đây là phần tôi muốn dành nhiều thời gian nhất, vì nó ít được nói tới. Trong tâm lý học của các cuộc tranh cãi công khai, con người không tiếp nhận bằng chứng một cách trung lập. Chúng ta tiếp nhận nó theo phe mà mình đã đứng trước đó. Một người Ireland đọc cáo buộc và thấy một sự bôi nhọ. Một người Israel đọc lời phủ nhận và thấy một sự che giấu. Cả hai đều đang làm điều mà bộ não con người vẫn làm: bảo vệ câu chuyện mình đã chọn.

Thiên kiến xác nhận là một trong những cơ chế mạnh nhất của tâm trí con người. Chúng ta tìm kiếm những thông tin xác nhận điều mình đã tin, và bỏ qua những thông tin trái ngược. Trong một câu chuyện đã được đóng khung từ trước, thiên kiến xác nhận biến mỗi bên thành một khán giả của chính mình.

Tôi từng viết về những cầu thủ trẻ bị hệ thống bỏ quên, những người chưa từng đứng trên kệ kính. Trong câu chuyện đó, tôi học được rằng viên ngọc không nằm trên kệ kính, nó nằm dưới bùn — sự thật thường ở nơi người ta ít nhìn nhất. Điều này đúng cả với một cáo buộc. Sự thật không nằm ở tiêu đề, không nằm ở phát ngôn gây sốc. Nó nằm ở đâu đó sâu hơn, trong những chi tiết không ai muốn đào.

Phòng họp báo, trong trường hợp này, không còn là nơi cung cấp thông tin. Nó là nơi các bên trình diễn lập trường. Khi một bên cảm thấy lập trường của mình không được lắng nghe, người ta rời đi, hoặc cắt ngang cuộc họp để kết thúc màn trình diễn ấy.

Việc cuộc họp báo bị cắt ngang là một chi tiết có ý nghĩa. Nó cho thấy giao thức chuyên nghiệp, vốn được thiết kế để xử lý những cáo buộc gây tranh cãi, đã sụp đổ. Khi giao thức sụp đổ, không ai còn là người chiến thắng. Chỉ còn lại một khoảng trống, và trong khoảng trống ấy, dư luận tự viết nên câu chuyện của mình.

Điều khiến tôi day dứt nhất không phải là cuộc tranh cãi giữa nhà báo và viên chức truyền thông. Đó là những cầu thủ. Họ bị nêu tên tập thể trong một cáo buộc chưa được kiểm chứng, và họ không có tiếng nói trong cuộc trao đổi ấy. Họ trở thành biểu tượng trong một cuộc chiến không phải của mình.

Trong nhiều năm, tôi dành sự chú ý cho những con người thầm lặng của bóng đá, những người không có ánh đèn sân khấu. Người hùng đẹp nhất là người không cần ánh đèn sân khấu. Nhưng khi ánh đèn chiếu vào họ vì một lý do họ không chọn, đó là lúc sự thầm lặng trở thành gánh nặng.

Các cầu thủ Ireland có thể phải bước vào trận đấu tiếp theo với một câu hỏi treo trên đầu, trong khi họ chỉ muốn chơi bóng. Các cầu thủ Israel cũng vậy. Họ bị kéo vào một câu chuyện mà họ không tạo ra. Cả hai bên đều là những người thợ của trò chơi, bị biến thành biểu tượng của một cuộc tranh cãi lớn hơn họ.

Sự việc này không thể tách khỏi địa chính trị. Bất kỳ va chạm nào giữa Ireland và Israel, trong giai đoạn hiện tại, đều được khuếch đại bởi những cảm xúc vượt xa bóng đá. Điều đó có nghĩa là một cáo buộc nhỏ, ở một thời điểm bình thường, có thể trở thành một sự kiện lớn.

Hệ số khuếch đại ấy hoạt động theo cả hai hướng. Nó làm cho lời phủ nhận khó được tin hơn. Nó cũng làm cho cáo buộc khó được kiểm chứng hơn, vì mọi bên đều đã có sẵn một kết luận trong đầu. Khi chính trị đã định hình sẵn phản ứng, bằng chứng trở thành thứ yếu.

Đây là lý do vì sao những câu chuyện như thế này hiếm khi được giải quyết. Chúng không được giải quyết bằng sự thật, mà bằng thời gian, khi dư luận chuyển sang một chủ đề khác.

Với trận đấu tiếp theo, các biện pháp an ninh có thể sẽ được siết chặt hơn. Đó là hệ quả thực tế nhất của một câu chuyện vốn bắt đầu trên bàn giấy. Một cuộc tranh cãi về lời nói có thể dẫn tới những thay đổi về cách tổ chức một trận bóng, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới trải nghiệm của cầu thủ và khán giả.

Phản xạ tự nhiên của chúng ta khi đối mặt với một cáo buộc là đòi một câu trả lời ngay lập tức. Ai đúng, ai sai. Nhưng có một góc nhìn khác: đôi khi sự im lặng, sự chậm lại, sự chờ đợi một cuộc điều tra độc lập, là câu trả lời trung thực nhất.

Trong bóng đá, chúng ta quen với việc phản ứng tức thì. Một pha bóng gây tranh cãi, và ngay lập tức có hàng nghìn ý kiến. Nhưng những phán đoán vội vàng thường sai. Các trọng tài giỏi nhất không phải là những người ra quyết định nhanh nhất, mà là những người ra quyết định đúng, sau khi đã cân nhắc đủ.

Ở đây cũng vậy. Việc FAI phủ nhận ngay lập tức là một phản xạ truyền thông tiêu chuẩn. Nó có thể đúng, có thể sai. Nhưng một lời phủ nhận ngay lập tức không phải là một cuộc điều tra. Và một cáo buộc ngay lập tức không phải là một bản án.

Điều tôi muốn nói không phải là ai đúng trong câu chuyện này. Điều tôi muốn nói là chúng ta đang sống trong một thời đại mà tốc độ được nhầm với sự thật. Một tuyên bố được lan truyền nhanh chóng được coi là có sức nặng. Một lời phủ nhận được đưa ra kịp thời được coi là đáng tin. Cả hai đều là những phép suy luận sai.

Trong thể thao điện tử, tôi từng quan sát một hiện tượng thú vị. Mỗi bản vá là một "trọng tài vô hình" có quyền quyết định chức vô địch. Một đội vô địch có thể chỉ đơn giản là đội thích nghi tốt nhất với bản vá mới nhất, chứ không phải đội mạnh nhất về bản chất. Khả năng thích nghi meta bị nhầm là thực lực.

Điều này có một điểm tương đồng với câu chuyện của chúng ta. Khi chính trị đã định hình sẵn, khả năng thích nghi với tự sự, tức là kể câu chuyện phù hợp với phe của mình, bị nhầm là sự thật. Người kể câu chuyện hay nhất không phải là người đúng nhất. Anh ta chỉ là người hiểu rõ khán giả của mình nhất.

Trong cả hai trường hợp, chúng ta cần phân biệt giữa cái được trình diễn và cái được chứng minh. Đó là ranh giới mà một nhà khảo cổ học của trò chơi phải luôn vẽ lại.

Khi trái bóng ngừng lăn, hoặc khi nó chưa kịp lăn, ta mới nghe rõ tiếng của ký ức. Câu chuyện này sẽ được nhớ đến không phải vì một bàn thắng, mà vì cách con người ta xử lý một cáo buộc chưa được kiểm chứng. Cách chúng ta xử lý nó sẽ nói lên nhiều điều về chính chúng ta hơn là về sự thật.

Điều tôi hy vọng, với tư cách một người theo dõi bóng đá đã lâu, là một cuộc điều tra độc lập sẽ diễn ra, không phải để trừng phạt ai, mà để trả lại sự thật cho những người xứng đáng với nó. Có những con đường không có trên bản đồ, có những tài năng không có trong danh sách. Và cũng có những sự thật không nằm trong tiêu đề. Việc của người viết, của người theo dõi, là kiên nhẫn đào cho tới khi tìm thấy chúng.

Trận bóng tiếp theo giữa hai đội sẽ là một phép thử. Không phải phép thử về chiến thuật, mà về khả năng của bóng đá giữ được chính nó giữa những cơn bão bên ngoài. Tôi sẽ theo dõi nó, như tôi vẫn theo dõi những câu chuyện khác, với sự cẩn trọng của một người đã học được rằng viên ngọc thật nằm dưới bùn, và chỉ có sự kiên nhẫn mới gỡ được từng lớp trầm tích để thấy nó.