Cột trống trong bảng tính bơi lội Việt Nam

Có một tệp bảng tính tôi mở lại mỗi khi một kỳ SEA Games khép lại. Mười hai cột. Cột thời gian về đích luôn đầy. Cột nội dung thi đấu, cột thứ hạng, cột quốc tịch, cột năm sinh, cột tên giải — đầy. Duy nhất một cột nằm trơ ra: cột split, tức thời gian của từng quãng 50 mét.

Nguyên nhân không nằm ở khâu nhập liệu. Nó nằm ở một thói quen nghề nghiệp đã ăn sâu vào cách chúng ta đưa tin về bơi lội. Bảng điện tử của nhà thi đấu hiện một con số, phóng viên chép lại con số đó, tin bài xuất bản trong vòng hai mươi phút. Một đường bơi 1500 mét gồm mười lăm vòng bể, ba mươi lần quay đầu, hơn một nghìn sải tay, và toàn bộ những gì còn lại sau khi trận đấu kết thúc là hai chữ số sau dấu phẩy.

Tôi ngồi với cái cột trống ấy khá lâu. Và tôi nhận ra điều nó đang nói không phải về một vận động viên nào cả. Nó đang nói về hệ thống.

Bối cảnh: một môn thể thao được đưa tin bằng bảng huy chương

Bơi lội là môn thể thao có mật độ dữ liệu dày đặc nhất trong nhóm các môn đo lường trực tiếp. Mỗi lần vận động viên chạm tay vào thành bể, một điểm dữ liệu được sinh ra. Mỗi lần họ quay đầu, một điểm dữ liệu nữa. Một giải đấu cấp quốc gia kéo dài năm ngày có thể sản sinh hàng nghìn điểm dữ liệu riêng lẻ nếu hệ thống đo lường được thiết lập đúng cách.

Ở Việt Nam, chúng ta tiếp nhận gần như toàn bộ số dữ liệu đó — nhưng chỉ giữ lại điểm cuối cùng.

Nghịch lý này bắt nguồn từ cách bơi lội được định vị trong đời sống thể thao nước nhà. Môn này xuất hiện theo chu kỳ, gắn chặt với SEA Games và đôi khi là ASIAD. Nó là môn gặt huy chương, không phải môn được theo dõi thường xuyên. Khi một môn thể thao chỉ được đưa tin theo chu kỳ bốn năm hai lần, người viết tin buộc phải chọn cách kể chuyện nhanh nhất có thể: ai thắng, ai thua, phá kỷ lục hay không, và Việt Nam đứng thứ mấy trên bảng tổng sắp.

Cách kể đó không sai. Nó chỉ thiếu.

Tôi từng làm việc với một nhóm phân tích dữ liệu thể thao ở Sài Gòn trong nhiều năm. Công việc chính của chúng tôi là dựng lại các trận đấu đã qua bằng những chỉ số mà truyền thông không dùng. Có những đêm tôi dành bốn tiếng đồng hồ chỉ để xác minh một cột số liệu duy nhất, bởi vì một cột số sai sẽ kéo theo toàn bộ kết luận phía sau sai theo. Thói quen nghề nghiệp đó khiến tôi nhìn bơi lội bằng một cặp mắt khác.

Bơi lội thiếu dữ liệu không phải vì người ta không đo được. Bơi lội thiếu dữ liệu vì người ta không có động cơ để đo.

Ở bể, mỗi lần chạm thành là một câu trả lời

Để hiểu cột trống kia mất đi điều gì, cần hình dung một đường bơi được ghi lại đầy đủ sẽ trông như thế nào.

Cấu trúc dữ liệu cơ bản nhất của một đường bơi là chuỗi split, tức thời gian từng quãng 50 mét cộng dồn hoặc tách rời. Ở nội dung 1500 mét tự do, chuỗi đó gồm ba mươi con số. Ba mươi con số ấy không nằm rời rạc; chúng tạo thành một đường cong phân bổ sức. Đường cong đó chính là chiến thuật.

Một vận động viên bơi đều, về đích với thời gian tương đương ở tất cả các quãng, đang chạy một chiến lược phân bổ sức tuyến tính. Một vận động viên bơi nhanh dần, với quãng cuối nhanh hơn quãng đầu một khoảng đáng kể, đang chạy chiến lược negative split — bảo toàn glycogen cho nửa sau và tấn công khi đối thủ bắt đầu chậm lại. Một vận động viên bơi chậm dần, với quãng đầu vượt trội rồi sụp ở ba quãng cuối, đang chạy chiến lược nghi ngờ chính mình.

Ba kiểu phân bổ đó kể ba câu chuyện khác nhau về cùng một con số về đích.

Ngoài split, hệ thống dữ liệu hiện đại của môn bơi còn ghi lại nhịp tay, số sải tay mỗi quãng, chiều dài mỗi sải, thời gian quay đầu, thời gian pha dưới nước sau khi đạp thành, và thời gian phản ứng xuất phát. Mỗi chỉ số trong nhóm này tương ứng với một cơ chế sinh lý hoặc kỹ thuật cụ thể.

Số sải tay mỗi quãng nói về chiều dài sải — tức hiệu suất đẩy nước trên mỗi chu kỳ tay. Nhịp tay nói về tần suất. Tích của hai chỉ số này là tốc độ. Một vận động viên có thể đạt cùng một tốc độ bằng cách tăng nhịp và giảm chiều dài sải, hoặc giảm nhịp và tăng chiều dài sải. Hai cách làm đó tiêu tốn năng lượng khác nhau rất nhiều, và cái cách họ chọn ở quãng thứ hai mươi lăm của nội dung 1500 mét sẽ quyết định điều gì xảy ra ở quãng thứ ba mươi.

Thời gian quay đầu nói về kỹ thuật chạm thành và đạp thành — một kỹ năng hoàn toàn có thể huấn luyện, và thường bị đánh giá thấp trong các chương trình đào tạo trẻ.

Thời gian pha dưới nước nói về khả năng duy trì động tác cá heo sau khi rời thành bể. Đây là khu vực mà luật thi đấu đặt ra một giới hạn cụ thể: vận động viên chỉ được phép ở dưới nước trong khoảng cách tối đa mười lăm mét kể từ lúc xuất phát hoặc rời thành bể ở các nội dung tự do, bơi ngửa và bơi bướm. Giới hạn đó biến pha dưới nước thành một biến số chiến thuật có giá trị đo lường.

Chưa có một cột nào trong nhóm này xuất hiện trong tin bài bơi lội Việt Nam ở dạng phổ thông.

Đọc một đường bơi dài như đọc một đường cong

Tôi muốn dừng lại ở một ví dụ cụ thể để thấy cột trống kia đắt giá đến mức nào.

Ở cự ly 1500 mét tự do nam, chênh lệch giữa tấm huy chương vàng và vị trí thứ tư ở một kỳ SEA Games thường không lớn. Sự khác biệt giữa một suất dự Olympic và một suất ở nhà thường nằm ở khoảng vài chục giây — một khoảng cách mà nhìn bằng con số cuối cùng thì có vẻ như là vấn đề tốc độ, nhưng nhìn bằng chuỗi split thì thường là vấn đề phân bổ.

Nguyễn Huy Hoàng là trường hợp tôi theo dõi lâu nhất. Anh là kỷ lục gia quốc gia ở các nội dung tự do đường dài, từng giành huy chương vàng SEA Games và hai lần góp mặt ở đấu trường Olympic, gần nhất là Paris 2026. Đó là những dữ kiện có thể đối chiếu công khai từ hồ sơ của Ủy ban Olympic Việt Nam và các bản tin giải đấu.

Nhưng nếu chỉ dừng ở những dữ kiện đó, chúng ta biết về anh đúng bằng những gì biết về một vận động viên mà ta chưa từng xem thi đấu. Chúng ta biết anh về đích lúc nào. Chúng ta không biết anh đã bơi như thế nào để tới đó.

Một vận động viên đường dài điển hình ở cự ly 1500 mét sẽ chia đường bơi thành ba khối chiến thuật. Khối đầu, khoảng bốn trăm mét, dùng để thiết lập vị trí và tìm nhịp thở. Khối giữa, khoảng bảy trăm mét, dùng để duy trì hiệu suất với chi phí năng lượng thấp nhất. Khối cuối, bốn trăm mét còn lại, dùng để quyết định thứ hạng.

Cột split cho phép ta xác định chính xác vận động viên đó mất bao nhiêu thời gian ở mỗi khối. Nó cũng cho phép ta phát hiện một dạng lỗi rất phổ biến: khối giữa bị bơi quá nhanh. Khi một vận động viên bơi khối giữa nhanh hơn nhịp sinh lý tối ưu của mình, họ sẽ tạo ra một khoản nợ oxy mà cơ thể chỉ có thể trả ở khối cuối. Khoản nợ đó thường xuất hiện dưới dạng hai quãng cuối chậm hơn hẳn mười giây so với quãng đầu.

Trên bảng điểm, vận động viên đó chỉ đơn giản là về sau một người khác. Trong bảng tính, vận động viên đó đang mắc một lỗi chiến thuật có thể sửa được.

Đây là điểm mà tôi muốn nhấn mạnh: cột split không phải là chi tiết phụ của kết quả, nó là bản chất của kết quả. Thiếu nó, toàn bộ phân tích sau giải chỉ còn là suy đoán có học thức.

Nguyễn Thị Ánh Viên là một trường hợp khác đáng bàn. Cô là vận động viên bơi lội giành nhiều huy chương vàng SEA Games nhất trong lịch sử thể thao Việt Nam, từng tham dự Olympic Rio 2026 và để lại một dấu mốc về khối lượng thi đấu đa nội dung. Câu hỏi mà tôi luôn muốn trả lời về giai đoạn đỉnh cao của cô không phải là cô bơi nhanh đến đâu, mà là cô phân bổ sức như thế nào khi bước vào ngày thi đấu thứ tư của một giải kéo dài năm ngày, với ba nội dung cá nhân và hai nội dung tiếp sức.

Đó là câu hỏi về quản lý tải vận động. Và nó không thể trả lời bằng thời gian về đích.

Vấn đề chuyển đổi giữa hai loại bể

Có một biến số kỹ thuật khác mà cột trống kia làm mờ đi: sự khác biệt giữa bể dài 25 mét và bể dài 50 mét.

Bể 25 mét có gấp đôi số lần quay đầu so với bể 50 mét ở cùng một cự ly. Mỗi lần quay đầu là một lần đạp thành, và đạp thành là động tác tạo lực mạnh nhất trong toàn bộ chu kỳ bơi. Vì lý do đó, cùng một vận động viên, cùng một nội dung, thành tích ở bể 25 mét thường nhanh hơn đáng kể so với bể 50 mét.

Điều này tạo ra một cái bẫy phân tích rất cụ thể. Khi một kỷ lục quốc gia được thiết lập ở bể 25 mét, con số đó không dự báo được gì nhiều cho thành tích ở bể 50 mét. Khoảng cách chuyển đổi phụ thuộc vào chất lượng kỹ thuật quay đầu của vận động viên, vào chiều cao và sải tay của họ, và vào khả năng duy trì tốc độ trong pha bơi giữa hai thành bể.

Nếu không có dữ liệu split và dữ liệu quay đầu, người ta buộc phải đối chiếu hai kỷ lục bằng con số tổng. Và phép đối chiếu đó luôn sai ở một mức độ không xác định.

Trong nhiều năm làm phân tích, tôi luôn tuân thủ một nguyên tắc: không bao giờ chuyển đổi thành tích giữa hai hệ đo lường khác nhau mà không có ít nhất hai chỉ số trung gian để kiểm chứng. Nguyên tắc này đến từ những sai lầm cụ thể mà tôi đã mắc phải và đã trả giá.

Tôi nhớ mùa hè năm 2026 ở Sài Gòn. Năm đó tôi hai mươi ba tuổi, làm nhân viên phân tích cho một trang thể thao, và bị mất một khoản tiền đáng kể vì nghe theo một nhận định dựa hoàn toàn trên cảm giác của người đi trước. Sau lần đó, tôi tự dựng một bảng theo dõi thủ công cho một chuỗi trận ở giải quốc nội, tính lại mọi thứ, và phát hiện ra một đội đang ghi bàn vượt xa chất lượng cơ hội mà họ tạo ra. Tôi viết cảnh báo và bị chỉ trích nặng. Đến giữa mùa, đội đó tịt ngòi hoàn toàn.

Mùa hè Sài Gòn năm ấy, tôi học được rằng dữ liệu cũng cần được tưới nước.

Bài học đó áp dụng cho bơi lội gần như nguyên vẹn. Một kỷ lục ở bể 25 mét là một mầm cây. Nếu không tưới bằng dữ liệu split và dữ liệu quay đầu, nó sẽ không lớn thành một dự báo đáng tin ở bể 50 mét.

Vì sao bóng đá công nghiệp hóa được chỉ số, còn bơi lội thì chưa

Có một so sánh mà tôi thấy hữu ích, dù nó đưa ta ra khỏi làn nước.

Trong bóng đá, ngành phân tích dữ liệu đã trải qua một quá trình công nghiệp hóa kéo dài hơn hai mươi năm. Các chỉ số như xG, số đường chuyền tiến, áp lực sau mất bóng, hay chỉ số PPDA — số đường chuyền mà đối thủ được phép thực hiện trên mỗi hành động phòng ngự — đã đi từ phòng phân tích nội bộ ra thẳng truyền thông đại chúng. PPDA không phải là một con số, nó là một lời thú nhận. Nó thú nhận rằng đội bóng này chọn đánh đổi rủi ro để giành bóng cao, hoặc chọn lùi sâu và nhường thế trận.

Bơi lội có sẵn cấu trúc dữ liệu tương đương, thậm chí sạch hơn. Môi trường bể là một môi trường khép kín, biến số ngoại cảnh ít hơn sân bóng đá rất nhiều, và mỗi lần chạm thành là một mốc thời gian có độ chính xác phần trăm giây.

Vậy mà bơi lội vẫn chưa có một hệ chỉ số phổ thông.

Lý do nằm ở hạ tầng công bố, không nằm ở khả năng đo. Ở nhiều giải quốc tế lớn, chuỗi split được công bố trên bảng điện tử và trong kết quả chính thức. Ở các giải trong nước, kết quả thường dừng ở bảng xếp hạng cuối. Khi nguồn dữ liệu đầu vào không được công khai, người phân tích không có nguyên liệu, và người viết tin không có cơ sở để đặt câu hỏi thứ hai.

Tôi đã nhiều lần đứng ở vị trí người gác cổng cho các hồ sơ chuyển nhượng thể thao. Công việc đó dạy tôi một điều: thị trường luôn có khuynh hướng định giá bằng câu chuyện khi thiếu số liệu. Cảm xúc là thứ đắt nhất trên thị trường chuyển nhượng. Ở nơi không có dữ liệu, người ta mua bán bằng ấn tượng.

Bơi lội Việt Nam đang nằm chính xác ở điểm đó.

Góc phản trực giác: cột trống là một sự thật, không phải một khoảng trống để lấp

Đến đây tôi phải tự cảnh báo mình.

Cám dỗ lớn nhất của người làm dữ liệu là tin rằng mọi khoảng trống đều phải được lấp. Khi nhìn cột split trống, bản năng nghề nghiệp của tôi thôi thúc kéo một suy luận nào đó vào. Tôi đã tự hỏi liệu có thể dựng lại chuỗi phân bổ sức của một vận động viên từ những dữ kiện gián tiếp hay không.

Câu trả lời đúng là không.

Một chuỗi split không thể tái tạo từ thời gian tổng. Nó không thể tái tạo từ video nếu video không được quay ở đúng góc và đúng tần số khung hình. Và nó tuyệt đối không thể tái tạo từ trí nhớ của người xem.

Điều đáng lo không phải là việc chúng ta thiếu dữ liệu. Điều đáng lo là việc chúng ta có xu hướng đổ đầy khoảng thiếu đó bằng những câu chuyện nghe hợp lý. Một vận động viên thất bại ở quãng cuối thường được giải thích bằng cách nói rằng họ mất tinh thần. Một vận động viên thắng ở quãng cuối thường được giải thích bằng cách nói rằng họ có bản lĩnh.

Cả hai cách giải thích đều không kiểm chứng được, và cả hai đều có thể sai theo cùng một mức độ.

Tương quan không phải là nhân quả, và một cột trống không phải là giấy phép để phỏng đoán.

Khi tôi nhìn lại toàn bộ hồ sơ phân tích bơi lội mà mình đang giữ, điều trung thực nhất tôi có thể nói là: phần lớn các chiều phân tích — kỹ thuật xuất phát, hiệu suất bơi, cấu trúc quay đầu, khả năng thích nghi địa điểm thi đấu — hiện không thể đánh giá được vì thiếu dữ liệu đầu vào. Không phải thiếu dữ liệu ở mức khó khăn. Thiếu ở mức không có gì.

Đó là một kết luận ít hấp dẫn. Nhưng nó là kết luận đúng. Và trong nghề của tôi, một kết luận đúng nhưng ít hấp dẫn luôn có giá trị hơn một kết luận hấp dẫn nhưng sai.

Có một hệ quả khác ít được nói tới. Khi công chúng chỉ được cung cấp bảng huy chương, họ sẽ học cách đánh giá vận động viên bằng bảng huy chương. Một vận động viên đạt chuẩn dự Olympic nhưng không có huy chương sẽ bị đọc là thất bại. Một vận động viên trẻ cải thiện thành tích cá nhân ba giây trong một năm nhưng không vào chung kết sẽ không được nhắc tên. Bảng huy chương là một thước đo hợp lệ, nhưng nó không phải là thước đo duy nhất, và nó đặc biệt kém chính xác khi đánh giá tiến bộ.

Mỗi bàn thắng đều là một điểm dữ liệu, nhưng không phải điểm dữ liệu nào cũng là một bàn thắng. Trong bơi lội, mỗi lần chạm thành là một điểm dữ liệu, nhưng không phải lần chạm thành nào cũng là một kết quả đáng kể.

Con số biết giấu điều gì, và ai là người đi tìm

Có một câu tôi vẫn dùng khi trao đổi với các bạn viết thể thao trẻ: con số không biết nói dối, nhưng nó biết giấu điều gì đó.

Cột thời gian về đích của một đường bơi 1500 mét là một con số trung thực. Nó đo đúng khoảng thời gian vận động viên cần để hoàn thành cự ly. Nó không sai.

Nhưng nó giấu ba mươi điểm dữ liệu. Nó giấu câu trả lời cho câu hỏi vận động viên đó tăng tốc ở đâu, sụp ở đâu, và liệu kết quả này là kết quả của một chiến thuật đúng hay của một sai số may mắn.

Việc đi tìm những điểm dữ liệu bị giấu là một nghề riêng. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn không tương xứng với phần thưởng trước mắt. Nó đòi hỏi chấp nhận việc mình biết ít hơn mong muốn, và chấp nhận việc phải nói ra điều đó.

Trong giai đoạn bóng đá toàn cầu đình trệ vì đại dịch, tôi từng dành tám tháng liên tục để lưu trữ lại dữ liệu của hàng nghìn trận đấu đã qua, hồi quy chúng với biến động của thị trường kèo, và tìm ra một định kiến định giá có tính hệ thống. Khi bóng đá trở lại, hệ thống đó trở thành tài sản nghề nghiệp quan trọng nhất tôi có. Bóng đá ngừng chuyển động, nhưng những trận đấu cũ vẫn thì thầm trong bảng tính của tôi.

Bơi lội Việt Nam đang cần một quãng thời gian tương tự. Không phải để tìm kiếm kèo, mà để dựng lại một hệ thống dữ liệu đủ dày cho những phân tích sau này.

Việc cần làm không phức tạp về mặt kỹ thuật. Nó cần một người ghi split ở mỗi giải quốc gia, ngồi ở khán đài với một chiếc đồng hồ và một bảng biểu. Nó cần lưu giữ kết quả của các giải đã qua thay vì chỉ đăng tin rồi để kết quả trôi đi. Nó cần một quy ước chung về cách gọi tên chỉ số để dữ liệu của giải này nối được với dữ liệu của giải khác.

Đó là công việc nhàm chán. Nhưng mọi ngành phân tích dữ liệu thể thao đều bắt đầu từ một người làm công việc nhàm chán như thế.

Điều cần theo dõi trong chu kỳ tới

Khi các giải bơi lội trong khu vực khởi động trở lại, có ba điểm tôi sẽ theo dõi bằng bảng tính chứ không bằng cảm giác.

Thứ nhất là quãng thứ ba trong nội dung 200 mét. Ở cự ly này, quãng thứ ba — tức từ mét 100 đến mét 150 — là điểm phân hóa rõ nhất giữa một vận động viên phát triển và một vận động viên đã chạm trần. Một vận động viên đang lên thường có quãng thứ ba tốt hơn quãng thứ hai. Một vận động viên đã tới giới hạn thường có quãng thứ ba chậm đi và bù lại bằng quãng cuối.

Thứ hai là chất lượng quay đầu. Ở các cự ly ngắn, chênh lệch giữa hai vận động viên thường nằm ở khu vực thành bể chứ không nằm ở giữa bể. Theo dõi sự cải thiện ở khu vực này là chỉ báo tốt nhất cho tiềm năng chuyển đổi thành tích giữa hai loại bể.

Thứ ba là độ dài pha dưới nước sau khi xuất phát. Đây là khu vực mà giới hạn mười lăm mét tạo ra một cuộc chơi chiến thuật thật sự, và là khu vực mà các nền bơi lội hàng đầu đã khai thác trong hơn hai thập kỷ qua.

Không điểm nào trong ba điểm trên có thể theo dõi được nếu cột split vẫn trống.

Đó là lý do tôi vẫn để cái tệp bảng tính với mười hai cột nằm trên máy. Mười một cột đã đầy. Cột thứ mười hai vẫn trơ ra.

Và cho tới khi có ai đó ngồi ở khán đài với một chiếc đồng hồ bấm giây, cột đó sẽ tiếp tục trống — cùng với toàn bộ những gì chúng ta chưa biết về cách người Việt Nam bơi.