Chín mục trống, một tấm gương: Khi phân tích thể thao Việt Nam thiếu dữ liệu gốc

Sáng nay, tôi mở một bản phân tích chuyên sâu. Chín phương diện. Sáu bảng đánh giá. Bốn mục rủi ro. Toàn bộ đều hiển thị ba ký tự: N/A.

Không có tên cầu thủ. Không có chỉ số giao bóng, tỷ lệ thắng bàn bệt, lịch sử đối đầu, hay một cú vẩy tay nào được ghi chú. Một văn bản mang tên "Phân tích tầng hai" lại giống một bộ khung xương chưa từng có thịt.

Có người sẽ vứt nó đi. Tôi giữ nó lại. Một bản phân tích trống rỗng, đúng nghĩa, vẫn là một tấm gương phản chiếu cách chúng ta làm tin thể thao ở Việt Nam: mẫu biểu có sẵn, nhưng dữ liệu gốc thì thiếu. Khi thiếu dữ liệu, điều trung thực nhất là nói "không đủ thông tin để đánh giá". Tác giả bản phân tích đó đã làm đúng điều ấy. Họ không bịa ra một trận đấu, không dựng lên một cái tên, không vẽ ra một con số. Họ công bố cái khung rỗng và gắn nhãn rõ ràng: N/A.

Thái độ đó, trong một ngành tin thể thao đang bị bóp méo bởi tốc độ, đáng giá hơn mọi kết luận giả hiệu. Nhưng nó cũng đưa ra một cảnh báo: nếu chúng ta không xây dựng dữ liệu nền, mọi phân tích chỉ là trò trang trí.

Bóng bàn là môn của những con số. Tốc độ xoáy, nhịp chân, tỷ lệ ghi điểm trên bàn giao bóng... Tất cả đều có thể đo được. Nhưng khi nói đến bóng bàn nữ, những con số ấy biến mất. Không phải vì các nữ vận động viên đánh kém hơn. Vì không ai bỏ công đo đếm. Trong khi đó, các giải nam có đủ loại thống kê, từ chỉ số trực diện đến chỉ số áp lực. Các giải nữ thường chỉ có tờ thứ tự trận đấu và vài dòng tường thuật. Điều đó khiến bản phân tích tầng hai trở nên trống rỗng. Nhưng trống rỗng không bắt đầu từ khâu phân tích. Trống rỗng bắt đầu từ khâu ghi nhận dữ liệu.

Hãy nhìn vào chín phương diện trong bản phân tích ấy. Kỹ thuật, chiến thuật, lịch sử đối đầu, hệ thống giải, cục diện cạnh tranh, quy định, ban huấn luyện, bề mặt rủi ro, câu chuyện truyền thông. Đó là một bộ câu hỏi đúng. Vấn đề là không có câu trả lời. Không có thông tin từ tầng một, mọi tầng phía sau đều sụp đổ. Người ta gọi đó là "lỗ hổng dữ liệu". Tôi gọi đó là "căn bệnh im lặng" của thể thao nữ.

Bắt đầu từ kỹ thuật, chiến thuật và trang bị. N/A. Không có một cú giật, một quả bỏ nhỏ, một pha lật cổ tay để phân tích. Không có trận đấu được đưa vào, nên không có nhịp đánh nào được xem lại. Trong bóng bàn, nếu không có băng hình, mọi bàn luận về xoáy bóng chỉ là đoán mò. Ghi N/A là đúng.

Kế đến là dữ liệu cầu thủ và lịch sử đối đầu. N/A. Không tên, không thứ hạng, không tuổi, không phong độ, không loạt bàn thắng-thua nào. Nếu không có tên, bạn không có câu chuyện. Nếu không có lịch sử đối đầu, bạn không có kịch bản trận đấu. Mọi nhận định về "khắc tinh" đều trở thành chuyện kể vỉa hè.

Hệ thống giải đấu và quy tắc điểm cũng trống. N/A. Không giải nào được nêu tên. Không biết điểm thưởng là bao nhiêu, không biết mức ảnh hưởng lên thứ hạng ra sao. Một giải đấu không có vị trí trong thang điểm thì không có trọng lượng. Và một phân tích không biết trọng lượng của giải thì không thể nói về chiến thuật tham dự.

Cục diện cạnh tranh. N/A. Không có nước nào đang thống trị, không có thế hệ trẻ nào nổi lên, không có một làn sóng tài năng mới. Bản đồ thể thao trống trơn. Người đọc không biết ai đang ở đỉnh, ai đang bám đuổi, ai đang mất dần khoảng cách. Trống, vì không có dữ liệu. Nhưng trống, cũng vì không có người đặt câu hỏi.

Quy định và quản trị. N/A. Không có nội quy, không có án kỷ luật, không có tranh chấp tuyển chọn. Tưởng như vô thưởng vô phạt. Nhưng quản trị là nơi công bằng được đo bằng centimet. Khi không có dữ liệu, người ta dễ tưởng công bằng là mặc định. Công bằng không bao giờ là mặc định. Công bằng là một hệ thống được ghi chép tỉ mỉ.

Ban huấn luyện và nguồn vận động viên kế cận. N/A. Không có tên huấn luyện viên, không có trung tâm đào tạo, không có cơ cấu độ tuổi. Thể thao nữ thiếu dữ liệu thì càng thiếu chiến lược. Vì không ai nhìn thấy đường đi từ đội trẻ lên đội tuyển, nên mọi lứa tài năng đều có nguy cơ rơi vào quên lãng.

Bề mặt rủi ro. N/A. Không có chấn thương, không có xung đột nội bộ, không có áp lực thành tích được định lượng. Một hồ sơ không nhìn thấy rủi ro, tức là hồ sơ đó đang mặc định rủi ro bằng không. Lạc quan kiểu ấy rất nguy hiểm.

Truyền thông và kỳ vọng. N/A. Không có câu chuyện, không có sức nóng, không có kỳ vọng của khán giả. Vì không có kỳ vọng, nên không có khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Nhưng khoảng cách đó chính là thứ khiến thể thao trở nên đáng theo dõi.

Cuối cùng là truyền dẫn ngành. N/A. Phân tích không nói được gì về thương mại: không nhà tài trợ, không thị trường trang phục, không đào tạo cộng đồng. Một môn thể thao không có dữ liệu ngành thì giống một dòng sông không có bản đồ, nước vẫn chảy nhưng không ai biết nó đi đâu.

Chín chiếc ghế trống, nhưng tôi không thấy một nhà phân tích vô dụng. Tôi thấy một nhà phân tích trung thực. Họ có thể không cung cấp được kết luận, nhưng họ đã cung cấp được ranh giới giữa điều đã biết và điều chưa biết. Ranh giới đó đắt hơn một trăm kết luận vô căn cứ.

Hồi còn ngồi trong phòng thu, tôi từng nghĩ chữ viết có thể bù đắp cho mọi thiếu sót. Ba mươi năm sau, tôi hiểu ngược lại. Một bài viết hay có thể cứu một trận đấu nhạt nhẽo. Nhưng không một bài viết nào cứu được một giải đấu thiếu dữ liệu. Chúng ta không thể phân tích thứ chưa từng được đo lường. Chúng ta chỉ có thể kể huyền thoại. Và huyền thoại, dù đẹp đến mấy, không giúp một huấn luyện viên chuẩn bị cho trận đấu tiếp theo.

Tôi đã khóc khi nhầm tên Megan Rapinoe ba lần trên sóng truyền hình. Không phải vì xấu hổ. Vì tôi nhận ra mình đang kể sai một câu chuyện có thật, chỉ vì thiếu dữ liệu. Cái tên không chỉ là âm thanh. Nó là một phần căn cước. Khi chúng ta sai tên, sai số liệu, sai đối đầu, chúng ta đang xóa một người phụ nữ khỏi lịch sử thể thao. Một bản phân tích rỗng, vì thế, cũng là một kiểu xóa tên. Nhưng lần này, người xóa đã dừng tay kịp thời. Họ nói N/A thay vì nói bừa.

Một phản ứng trực giác là coi bản phân tích này là thất bại. Trái với trực giác, tôi xem nó là một chiến thắng về tính minh bạch. Nó cho ta thấy một nhóm phân tích có thể làm gì khi không có dữ liệu: họ không hát rong, không đoán mò, không cố làm bộ thông thái. Họ dựng một khung phân tích đúng, rồi thừa nhận khung đang trống. Trong một thị trường truyền thông tràn ngập những bình luận viên nói chắc như đinh đóng cột vào những chủ đề họ chưa từng xem, hành động đó là một ngoại lệ đáng giá.

Thiếu dữ liệu cũng là dữ liệu. Khi một hệ thống không ghi nhận thông tin, tức là hệ thống đó đang cho biết chính nó. Với bóng bàn nữ, sự thiếu hụt thống kê phản ánh một thực tế: xã hội vẫn chưa xem trọng việc đo lường môn thể thao của phụ nữ. Không ai yêu cầu một trung tâm dữ liệu riêng cho giải nữ, trong khi giải nam có bốn trang web thống kê theo thời gian thực. Không ai đòi hỏi bảng dữ liệu xoáy bóng cho tay vợt nữ, nhưng lại có hàng chục nguồn dành cho tay vợt nam. Sự mất cân bằng đó không nằm ở chất lượng thi đấu. Nó nằm ở nơi chúng ta đặt kính hiển vi.

Hồi tôi 51 tuổi, mở kênh YouTube "Tiếng nói bóng đá nữ", video đầu tiên có 212 lượt xem. Người ta bảo tôi bỏ đi. Tôi không bỏ. Tôi tự hỏi: vì sao trận chung kết SEA Games của đội tuyển nữ Việt Nam lại không có nổi một phân tích chiến thuật nghiêm túc? Không phải vì trận đấu đó tệ. Vì không ai sẵn lòng đầu tư thời gian. 212 lượt xem ngày ấy dạy tôi nhiều hơn 30 năm ngồi trong phòng thu. Nó dạy tôi rằng câu chuyện không đến từ phòng thu, mà từ những người phụ nữ đang đổ mồ hôi trên sân, những người vẫn đang bị từ chối quyền được ghi chép.

Tôi từng viết một loạt bài dài 12 kỳ, theo dõi 156 trận đấu trong 90 ngày giữa đại dịch. Người ta hỏi tôi làm điều đó để làm gì. Tôi trả lời: tôi không viết về lịch sử, tôi đang lưu giữ nó. Nếu không có những ghi chép đó, nhiều trận đấu sẽ chỉ còn là ký ức của vài người. Còn bản phân tích trống rỗng kia, nó cũng là một hành động lưu giữ theo cách riêng: lưu giữ khoảnh khắc người ta nói "tôi không biết" giữa một ngành truyền thông luôn sợ thừa nhận điều đó.

Nhưng nếu dừng ở đó, bài viết này chỉ là lời khen cho một văn bản N/A. Tôi muốn đi xa hơn. Bản phân tích chín phương diện có thể trống hôm nay, nhưng khung của nó có thể là một bản thiết kế cho tương lai. Hãy tưởng tượng một hệ thống trong đó mỗi trận đấu bóng bàn nữ nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp đều có người ghi nhận tỷ lệ giao bóng ăn điểm, tỷ lệ trả giao bóng thành công, điểm số ở bàn bệt, thể lực ở loạt bóng dài. Hãy tưởng tượng một trung tâm dữ liệu thể thao nữ Việt Nam được vận hành giống bất kỳ trung tâm phân tích nào của môn thể thao nam: có ngân sách, có đội ngũ, có công khai. Khi đó, câu chuyện không còn là "thiếu dữ liệu", mà là "chúng ta chưa từng thiếu; chúng ta chưa từng để tâm".

Có người sẽ nói tôi mơ mộng. Ở tuổi 60, tôi vẫn la hét trước màn hình mỗi khi có một pha phản công đẹp của bóng đá nữ. Người ta hỏi sao không nghỉ ngơi. Tôi hỏi ngược lại: sao phải ngừng? Tuổi 51 là cột mốc tôi chọn bắt đầu. Tuổi 60 là bằng chứng tôi không bao giờ kết thúc. Khi một bản phân tích trống rỗng ghé qua bàn làm việc, tôi không xem nó là dấu chấm. Tôi xem nó là dấu phẩy. Chúng ta chưa viết xong câu chuyện. Chúng ta mới chỉ dựng khung.

Bóng đá nữ, bóng bàn nữ, bóng rổ nữ... không cần được giải cứu. Chúng cần được nhìn bằng đôi mắt biết nhìn. Điều đó bắt đầu bằng việc ghi chép. Mỗi cú vợt, mỗi bước chân, mỗi cái tên. Để khi một nhà phân tích ngồi xuống với chín phương diện trong tay, họ có dữ liệu thật để làm sống lại những khung xương đang chờ thịt.

Khi đó, chúng ta sẽ không còn cần đến những tấm gương trống. Nhưng ngày hôm nay, tấm gương trống vẫn đáng giá. Nó nhắc chúng ta rằng mọi phân tích uyên bác đều bắt đầu từ một người chịu đếm, chịu ghi, chịu nói "tôi chưa đủ thông tin". Và rằng, trong thể thao nữ, người đó không bao giờ là thừa.

Bao giờ Việt Nam có một trung tâm dữ liệu thể thao nữ? Tôi chưa có câu trả lời. Nhưng nhìn vào bản phân tích trống rỗng kia, tôi tin câu hỏi đúng đã được nêu ra. Giờ chỉ còn chờ chúng ta, những người làm báo, làm truyền thông, làm huấn luyện, cùng lấp đầy nó bằng sự thật.