Trương Tùng Khê: Người thợ may Ninh Ba và cái bóng Võ Đang của Kim Dung

Trong cuốn sổ kẻ ô li của tôi, có một trang được viết đi viết lại nhiều lần đến mức mực đã lem. Đó là trang tôi ghi về một người đàn ông bảy mươi tuổi có thể đập vỡ ba khối đá bằng lòng bàn tay. Tôi không tin ngay. Suốt bốn mươi lăm năm cầm bút, tôi học được rằng mọi con số đẹp đều cần được kiểm chứng ít nhất ba lần trước khi lên trang. Nhưng cái tên Trương Tùng Khê cứ níu tôi lại, không phải vì ba khối đá, mà vì một chi tiết nhỏ hơn nhiều nằm ngay cạnh đó: ông là một người thợ may.

Tôi để ý chi tiết ấy trước cả những huyền thoại. Một người thợ may ở Ninh Ba, sống dưới thời Gia Tĩnh nhà Minh, thế kỷ mười sáu. Ông không có bảng thành tích, không có đai, không có khán đài. Ông chỉ có một căn nhà, một người mẹ già, và một cách hiểu về võ thuật khác hẳn những gì người ta thường kể. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Ở đây, tiếng thở dài ấy nằm trong những dòng chữ được viết ra vài chục năm sau khi ông mất, bởi một người học trò gom nhặt ký ức.

Đó là lý do tôi ngồi lại với bài này. Không phải để thêm một lần nữa kể chuyện Kim Dung, mà để lắng nghe nhịp đập thật của một con người trước khi nó bị lớp sơn võ hiệp phủ kín.

Để hiểu Trương Tùng Khê, phải hiểu bối cảnh võ thuật Trung Hoa thế kỷ mười sáu. Thời ấy, võ thuật chưa được hệ thống hóa thành những giải đấu có luật. Không có trọng tài, không có bảng điểm, không có hiệp phụ. Có chăng chỉ là những cuộc tỉ thí không chính thức, và đôi khi chúng kết thúc bằng mạng người. Giới võ lâm phân chia thành hai dòng: ngoại gia và nội gia. Ngoại gia thiên về sức mạnh, tốc độ, những thế đánh cứng rắn. Nội gia thiên về sự tĩnh lặng, tiết chế nội lực, lấy nhu thắng cương.

Cần nói rõ một điều mà tôi luôn kiểm tra lại trước khi viết: cách phân chia nội gia và ngoại gia mà chúng ta dùng hôm nay phần lớn được định hình bởi giới nghiên cứu võ thuật thế kỷ hai mươi, không phải bởi chính người thời Minh tự gọi mình như vậy. Trương Tùng Khê được xếp vào dòng nội gia. Thầy trực tiếp của ông là Tôn Thập Tam Lão. Từ ông, dòng truyền chạy qua Diệp Kế Mỹ, rồi Đan Tư Nam, rồi Vương Chinh Nam. Một chuỗi tên được ghi lại trong bài minh trên mộ chí của Vương Chinh Nam, do học giả đời Thanh Hoàng Tông Hy soạn. Đây là một mắt xích có thật, độc lập với hệ thống Võ Đang trong tiểu thuyết.

Về tiểu sử, nguồn chính là cuốn sách của Thẩm Nhất Quán, người viết sau khi Trương Tùng Khê qua đời vài chục năm và gom tư liệu từ học trò. Ngoài ra còn có Ninh Ba Phủ Chí, sách địa phương chí của vùng đất ông sống. Những văn bản ấy cho ta vài dữ kiện: ông hoạt động dưới thời Gia Tĩnh, năm sinh không rõ, và được đặt cách thời Chu Nguyên Chương một khoảng xa. Ông sống thanh tĩnh, hiền hòa, không lấy vợ, không con, phụng dưỡng mẹ già.

Và rồi, phía bên kia, là Kim Dung.

Trong tiểu thuyết của Kim Dung, Trương Tùng Khê là một trong Võ Đang Thất Hiệp, đệ tử của Trương Tam Phong, nhân vật đệ tứ. Một cái tên oai phong, một thân phận rực rỡ. Nhưng đặt cạnh tư liệu lịch sử, hai hình ảnh ấy không khớp nhau ở điểm nào.

Không có bất kỳ văn bản nào nối Trương Tùng Khê với phái Võ Đang hay với Trương Tam Phong. Ông được giới nghiên cứu võ thuật xếp là đại diện quan trọng của dòng nội gia, nhưng Võ Đang trong tiểu thuyết là một hệ thống hư cấu do Kim Dung dựng nên, với tổ sư là một nhân vật truyền thuyết. Khoảng cách giữa hai thứ này không phải một bước chân. Nó là sự khác biệt giữa ghi chép và hư cấu, giữa một con người có năm sinh không rõ và một nhân vật được đặt đúng chỗ trong một dòng phái tưởng tượng.

Khoảng cách về thời gian còn lớn hơn. Nhân vật trong tiểu thuyết sống cách thời điểm lịch sử của Trương Tùng Khê khoảng hai trăm năm. Ông thật hoạt động ở thế kỷ mười sáu; câu chuyện tiểu thuyết đặt ông vào một bối cảnh xa hơn nhiều về phía trước. Nói cách khác, người đọc phổ thông đang giữ trong đầu một phiên bản nhân vật bị sai cả về niên đại lẫn về môn phái. Cái hào quang Võ Đang đi mượn uy tín có thật của một người thợ may ở Ninh Ba, rồi trả lại cho ông một danh phận mà lịch sử không hề ghi.

Vậy con người thật có gì? Ông có một triết lý kỹ thuật. Khi ra tay, động tác phải trực tiếp; khi đánh phải tập trung và dứt khoát; tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí. Đó là cách ông hiểu võ thuật — không phô diễn, không rườm rà, một cú đâm thì chỉ là một cú đâm. Trong một thời mà người ta thường đo sức mạnh bằng những màn trình diễn hoa mỹ, ông chọn sự tối giản. Triết lý an tĩnh, vô vi của ông được cho là có ảnh hưởng lớn tới Thích Kế Quang, danh tướng nhà Minh, người từng mời ông dạy võ cho binh lính. Ở đây tôi phải giữ mình: đây là một nhận định, không phải một mối liên hệ nhân quả được ghi chép chắc chắn.

Điều làm tôi dừng lại lâu nhất là chuyện ông từ chối. Những người tìm đến xem võ thuật của ông thường được từ chối nhã nhặn; học trò muốn theo cũng bị khước từ. Một người có cấu trúc động cơ như vậy không giống một võ sĩ thi đấu, mà giống một bậc thầy nội gia ẩn cư. Ông không cần khán giả. Ông không cần bảng điểm. Ông chỉ cần sự yên tĩnh để giữ cho mạch nội lực của mình không đứt. Nếu đặt ông vào logic của một võ sĩ chuyên nghiệp hôm nay — người sống bằng tiếng vỗ tay, bằng hợp đồng, bằng việc phải xuất hiện — thì toàn bộ hành vi của ông là nghịch lý. Nhưng đặt ông vào logic của một người tu luyện, mọi thứ lại khớp.

Sự kiện gây chú ý nhất — cuộc gặp với khoảng bảy mươi võ tăng Thiếu Lâm — lại chính là chỗ nguồn tài liệu tự nói rõ bản chất của nó. Cuộc gặp ấy được mô tả là chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian. Trước cuộc gặp, theo ghi chép địa phương chí, hai bên đã lập một giao kèo: nếu có người chết, sẽ không ai bị truy cứu. Chi tiết giao kèo ấy quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nó cho thấy những cuộc tỉ thí thời ấy không phải trò biểu diễn — chúng có thể chết người, và chính vì thế người ta mới cần một văn bản miễn trách nhiệm. Đó là khoảng trống quản trị mà võ thuật hiện đại sau này phải lấp đầy bằng luật lệ, y tế và bảo hiểm. Không có trọng tài, không có bác sĩ, không có ai chịu trách nhiệm nếu một cái mạng rơi xuống sàn.

Sau cuộc gặp đó, ông từ chối mọi trận tiếp theo. Trong bối cảnh không có y bác sĩ, không có luật, việc dừng lại ấy là một lựa chọn tự bảo vệ hiếm thấy ở bất kỳ thời nào. Tôi đã từng thấy nhiều võ sĩ trẻ không chịu dừng, và tôi hiểu cái giá của việc không dừng. Ông dừng được. Đó có lẽ là điều đáng học nhất từ ông, còn hơn cả ba khối đá.

Có một cách hiểu sai phổ biến mà tôi muốn gỡ. Người ta thường nghĩ rằng khi một nhân vật lịch sử được tiểu thuyết hóa thành nhân vật võ hiệp, thì đó là một sự thăng cấp — nhân vật được nâng lên tầm huyền thoại, được nhiều người biết đến hơn. Nhưng nhìn kỹ trường hợp này, tôi thấy điều ngược lại đúng hơn.

Việc gán Trương Tùng Khê cho Võ Đang và cho Trương Tam Phong đã xóa đi thân phận thật của ông: một người thợ may ở Ninh Ba, một bậc thầy xuất thân bình dân. Cái hào quang võ hiệp không làm ông lớn hơn; nó làm ông khác đi, và trong cái khác đi ấy, phần thú vị nhất bị che khuất. Một người thầy võ làm nghề may, dạy học trò bằng sự tối giản, từ chối khán giả, chăm sóc mẹ già — đó là một câu chuyện về con người. Còn đệ tứ hiệp của Võ Đang chỉ là một cái tên trong danh sách.

Ở đây tôi nhận ra một điều quen thuộc. Trong nghề của tôi, người ta cũng hay phóng đại ngôi sao và quên đi những người làm nên nền tảng. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Nhưng phần lớn khán giả chỉ nghe thấy tiếng trống trận, không nghe thấy nhịp thở của người ở lại sau khung thành.

Cũng có một sự thật khác cần nói thẳng: những gì ta biết về Trương Tùng Khê đều mong manh. Năm sinh không rõ. Cuộc gặp nổi tiếng nhất là truyền khẩu. Tiểu sử do học trò gom lại, viết sau khi ông mất vài chục năm. Hình ảnh không vợ, không con, hiếu thuận, ẩn cư là một bộ đức tính quen thuộc trong cách viết tiểu sử Trung Hoa — có thể phản ánh cách người viết muốn tôn vinh hơn là sự thật khô khan. Tôi không nói điều đó để hạ thấp ông. Tôi nói để ta biết mình đang đứng ở đâu: trên nền đất của truyền khẩu và hồi ức, chứ không phải trên nền đá của dữ liệu.

Điều đáng chú ý là chính các nhà nghiên cứu phương Tây, như Marnix Wells và Stanley Henning, lại là những người đánh giá cao vị trí của ông trong dòng nội gia. Sự công nhận ấy đến từ bên ngoài khung truyện võ hiệp — một tín hiệu rằng con người thật đứng vững được mà không cần cái bóng của Kim Dung. Khi một nhân vật vượt qua được cả hư cấu lẫn truyền khẩu để được ghi nhận bằng tư liệu, thì cái còn lại mới là phần xương sống.

Với tôi, câu chuyện này không kết thúc ở việc ai đúng ai sai. Nó mở ra một câu hỏi cho những người làm nghề như tôi: khi một con người bị lớp hào quang phủ lên, ta chọn kể lớp hào quang, hay chọn tìm lại con người bên dưới?

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt. Có những người thợ may ở Ninh Ba, những người chạy xe ôm để nuôi gia đình, những bậc thầy không khán đài — họ cháy âm ỉ và bền bỉ, và công việc của tôi là ghi lại ánh lửa ấy trước khi nó bị thay bằng một ngọn đèn sân khấu rực rỡ nhưng không thật.

Có lẽ lần tới khi bạn nghe ai đó nhắc đến một cái tên võ hiệp, hãy thử hỏi: người thật phía sau cái tên ấy là ai?