Trương Tùng Khê: Người thợ may Ninh Ba và khoảng cách hai trăm năm với Võ Đang

Trong cuốn sổ kẻ ô ly mà tôi mang theo suốt bốn mươi lăm năm làm nghề, có một trang tôi đã ghi đi ghi lại đến mấy lần, đến mức mực nhòe đi vì ngón tay tôi chạm vào quá nhiều. Trang đó viết về một người đàn ông ở tuổi bảy mươi, sống ở Ninh Ba, làm nghề thợ may. Người ta kể rằng ở cái tuổi mà phần lớn đàn ông đã ngồi bên bàn trà kể chuyện xưa, ông vẫn có thể dùng lòng bàn tay đập vỡ ba tảng đá xếp chồng lên nhau. Không ai ghi lại được khoảnh khắc ấy. Không có máy ảnh, không có giám định viên, không có khán đài, không có bảng điểm. Chỉ có một câu chuyện truyền từ đời này sang đời khác, qua miệng những người thợ, người buôn, người lính ở vùng đất ven biển phía đông nam Trung Hoa. Tôi ghi lại chi tiết đó cách đây nhiều năm, khi lần đầu đọc về Trương Tùng Khê. Tôi nhớ mình đã ngồi rất lâu trước trang giấy, không viết gì, chỉ nghĩ. Bởi vì trong nghề của tôi, tôi học được một điều: đằng sau mỗi cái tên mà người đời truyền tụng, luôn có một khoảng cách giữa con người thật và câu chuyện được kể. Công việc của người viết, đôi khi, là đo khoảng cách đó. Và khoảng cách trong câu chuyện này, như tôi phát hiện ra sau nhiều năm đối chiếu, lên tới hai trăm năm. Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh, thế kỷ mười sáu, triều đại nhà Minh. Không ai biết chính xác năm sinh của ông. Đó là điều đầu tiên tôi ghi vào sổ: một người để lại dấu vết trong lịch sử võ thuật Trung Hoa, nhưng không để lại ngày tháng chào đời. Ông sinh ra ở Ninh Ba, vùng đất ven biển tỉnh Chiết Giang, nơi thương cảng sầm uất và những con người sống bằng nghề buôn bán, đánh cá, thủ công. Ông hành nghề thợ may. Đây là chi tiết mà tôi luôn nhấn mạnh với độc giả của mình, bởi vì nó nói lên rất nhiều điều về con người ông: một người thợ may, tức là một người lao động bình dân, không phải một quý tộc, không phải một tướng lĩnh, không phải một trưởng môn phái sống trong hào quang. Trong bối cảnh võ thuật Trung Hoa thế kỷ mười sáu, có một sự phân biệt quan trọng giữa hai dòng chảy: nội gia và ngoại gia. Ngoại gia là những môn phái chú trọng sức mạnh, tốc độ, sự cương mãnh của cơ bắp và xương cốt, mà Thiếu Lâm là hình mẫu tiêu biểu. Nội gia là những dòng chảy chú trọng sự tĩnh lặng, hơi thở, sự dẫn dắt nội tại, lấy nhu khắc cương, lấy tĩnh chế động. Trương Tùng Khê được xếp vào dòng nội gia. Nhưng cần phải nói ngay một điều mà tôi luôn cẩn trọng: sự phân chia nội gia và ngoại gia mà chúng ta biết ngày nay phần lớn được định hình bởi các nhà sử học võ thuật thế kỷ hai mươi, chứ không phải là cách người thời Minh tự gọi mình. Đây là một điểm mà độc giả phổ thông thường không biết, và người viết có trách nhiệm nói ra. Và rồi có Kim Dung. Tiểu thuyết gia võ hiệp nổi tiếng nhất của văn học Trung Hoa đã đưa Trương Tùng Khê vào thế giới Võ Đang, biến ông thành một trong những nhân vật của phái Võ Đang, học trò của Trương Tam Phong, người được tôn là tổ sư khai phái. Trong tiểu thuyết, Trương Tùng Khê xuất hiện như một cao thủ với hào quang của một đại môn phái. Nhưng trong lịch sử, ông là một người thợ may ở Ninh Ba, và giữa ông với Võ Đang, với Trương Tam Phong, không có một văn bản nào ghi lại mối liên hệ. Khoảng cách giữa hai con người đó, con người lịch sử và con người trong tiểu thuyết, chính là điều mà bài viết này muốn đo. Điều đầu tiên tôi muốn độc giả nắm được là: dòng dõi thật của Trương Tùng Khê tồn tại, và nó tồn tại một cách độc lập với thế giới Võ Đang trong tiểu thuyết. Ông học võ từ Tôn Thập Tam Lão, một bậc thầy nội gia. Từ Trương Tùng Khê, dòng chảy được truyền lại cho các học trò của ông, trong đó có Diệp Kế Mỹ, rồi Đan Tư Nam, rồi Vương Chinh Nam. Chuỗi truyền thừa này được ghi lại trong một văn bản quan trọng: bài minh trên mộ chí của Vương Chinh Nam, do học giả thời Thanh là Hoàng Tông Hy soạn. Đây là một dữ kiện cụ thể có thể trích dẫn, và nó có ý nghĩa rất lớn: nó cho thấy dòng nội gia có một lịch sử ghi chép, có một chuỗi truyền thừa rõ ràng, không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng. Tôi luôn ghi rõ nguồn khi viết về những điều như thế này. Bài minh mộ chí của Vương Chinh Nam là văn bản neo giữ khái niệm nội gia. Và điều thú vị là, văn bản này ra đời vào thế kỷ mười bảy, tức là sau thời Trương Tùng Khê khá lâu. Nói cách khác, khái niệm nội gia mà người đời sau gán cho ông đã kết tinh muộn hơn cuộc đời ông rất nhiều. Đây là điều mà độc giả cần biết để không nhầm lẫn giữa một nhân vật lịch sử và một phạm trù phân loại ra đời sau. Về kỹ thuật và triết lý võ học của ông, những gì còn lại chủ yếu đến từ cuốn tiểu sử do Thẩm Nhất Quán viết. Thẩm Nhất Quán sống sau Trương Tùng Khê vài chục năm, và ông thu thập tư liệu từ các học trò của Trương. Đây là một nguồn có giá trị, nhưng cũng cần đọc với sự cẩn trọng, bởi vì nó được viết sau khi nhân vật đã qua đời, qua lời kể của những người học trò, tức là qua một lớp ký ức và lòng ngưỡng mộ. Theo cuốn tiểu sử này, Trương Tùng Khê dạy rằng động tác phải trực tiếp, và khi ra tay phải tập trung, phải quyết đoán. Ông nói rằng tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí. Đây là một triết lý võ học rất đáng chú ý: nó không nói về sức mạnh, không nói về tốc độ, mà nói về sự trực tiếp và sự tập trung. Nó thuộc về dòng nội gia, nơi sự tĩnh lặng và sự dẫn dắt nội tại được đặt lên trên sự cương mãnh. Tôi đã dành nhiều thời gian để suy nghĩ về câu động tác phải trực tiếp này. Trong nghề viết của tôi, tôi nhận ra nó có một ý nghĩa tương đồng. Khi tôi viết, nếu tôi tính toán quá nhiều, nếu tôi cố gắng làm hài lòng quá nhiều phía, thì bài viết sẽ mất đi sự trực tiếp. Và một bài viết mất đi sự trực tiếp thì cũng giống như một cú ra tay do dự: nó không đến đích. Triết lý của một bậc thầy võ thuật thế kỷ mười sáu, bằng cách nào đó, lại soi sáng công việc của một người viết thể thao ở Nha Trang. Nhưng điều khiến tôi trăn trở nhất, và cũng là điều tôi muốn độc giả chú ý nhất, là câu chuyện về cuộc gặp gỡ với các nhà sư Thiếu Lâm. Theo lời kể dân gian, có khoảng bảy mươi nhà sư Thiếu Lâm đến thách đấu với Trương Tùng Khê. Ông đã đối đầu với họ và giành phần thắng. Đây là câu chuyện được truyền tụng nhiều nhất về ông, và cũng là câu chuyện mà tôi phải cẩn trọng nhất khi viết. Bởi vì chính nguồn tư liệu mà tôi đọc mô tả cuộc gặp gỡ này là chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian. Điều đó có nghĩa là: chúng ta không có một biên bản, không có một ghi chép đương thời, không có một kết quả được xác nhận. Chúng ta có một huyền thoại. Và trong huyền thoại đó, có một chi tiết mà tôi không thể bỏ qua, bởi vì nó nói lên rất nhiều điều về văn hóa thách đấu thời bấy giờ. Trước cuộc gặp gỡ, Trương Tùng Khê được cho là đã yêu cầu những người có trách nhiệm ở địa phương làm chứng cho một thỏa thuận: rằng trong trường hợp có người tử vong, sẽ không ai bị truy cứu. Các nhà sư đã đồng ý với thỏa thuận này. Chi tiết này, đối với tôi, là chi tiết gần với quản trị hiện đại nhất trong toàn bộ câu chuyện. Nó cho thấy những cuộc thách đấu này được hiểu là có thể dẫn đến cái chết, và đó là lý do tại sao người ta tìm cách có một thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm. Đây không phải là một buổi biểu diễn được dàn dựng. Đây là một cuộc đối đầu mà người ta biết trước rằng nó có thể kết thúc bằng mạng người. Ở đây, tôi muốn nói với độc giả của mình một điều mà tôi đã học được qua nhiều năm theo dõi các môn võ thuật. Trong võ thuật hiện đại, chúng ta có các tổ chức quản lý, có luật lệ, có trọng tài, có bác sĩ, có bảo hiểm, có các biện pháp bảo vệ. Tất cả những thứ đó ra đời chính vì muốn lấp đầy khoảng trống mà câu chuyện về thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm kia phơi bày. Khi không có một tổ chức nào đứng ra quản lý, thì kết quả, sự an toàn, và trách nhiệm đều không được điều chỉnh, để lại chỗ trống cho huyền thoại và tranh cãi. Và chính cái chỗ trống đó là nơi câu chuyện về bảy mươi nhà sư Thiếu Lâm sinh sống. Điều đáng chú ý là, sau cuộc gặp gỡ với các nhà sư Thiếu Lâm, Trương Tùng Khê được cho là đã từ chối mọi cuộc thách đấu tiếp theo. Ông không tìm kiếm thêm vinh quang. Ông không đi từ vùng này sang vùng khác để chứng minh mình mạnh hơn. Ông trở về với nghề may, với ngôi nhà của mình, với người mẹ của mình. Đối với tôi, đây là một lựa chọn mang tính tự bảo vệ rất đáng chú ý đối với thời đại của ông: tránh đi những rủi ro tích lũy. Một võ sĩ hiện đại có thể sẽ đi tìm trận đấu tiếp theo, tìm kiếm danh tiếng, tìm kiếm tiền thưởng. Trương Tùng Khê thì không. Ông chọn sự im lặng. Và sự im lặng ấy kéo dài suốt cuộc đời ông. Theo những gì được ghi lại, ông là một người bình thản, trầm lặng, ôn hòa. Ông không lập gia đình, không có con cái, sống hiếu thảo với mẹ. Ông từ chối dạy võ cho những người đến xin học. Những người muốn xem võ nghệ của ông thường được từ chối một cách lịch sự. Học trò của ông cũng từ chối truyền dạy. Đây là một mô thức rất khác với mô thức của một võ sĩ thi đấu, những người luôn có động lực để trình diễn, để gây chú ý, để thu hút học trò. Mô thức của Trương Tùng Khê gần với hình mẫu của một bậc thầy nội gia ẩn dật hơn: một người giữ võ cho riêng mình, không biến nó thành hàng hóa, không biến nó thành danh tiếng. Tôi muốn độc giả dừng lại ở chi tiết này một lát, bởi vì nó có một sức nặng đặc biệt. Trong thế giới võ thuật ngày nay, nơi mọi thứ đều có thể được trình diễn, được quay phim, được lan truyền, được thương mại hóa, thì một người đàn ông từ chối trình diễn võ nghệ của mình là một hình ảnh gần như nghịch lý. Ông sở hữu một năng lực mà người đời khao khát, và ông chọn không bán nó. Ông sở hữu một câu chuyện có thể đưa ông lên đỉnh cao danh vọng, và ông chọn im lặng. Đó là một quyết định mà tôi, với tư cách một người làm nghề kể chuyện, cảm thấy vừa khó hiểu vừa kính trọng. Về năng lực thể chất của ông, tư liệu để lại chủ yếu mang tính huyền thoại. Câu chuyện về việc ở tuổi bảy mươi ông có thể đập vỡ ba tảng đá bằng lòng bàn tay là một tuyên bố phi thường về sức mạnh được duy trì đến tận tuổi già. Nhưng như tôi đã nói, đây là một tuyên bố ở cấp độ huyền thoại, và nó không thể được coi là dữ liệu thành tích đã được kiểm chứng. Tôi luôn nhắc độc giả của mình điều này: khi không có dữ liệu, chúng ta phải nói rằng không có dữ liệu, chứ không được biến huyền thoại thành số liệu. Nếu câu chuyện về tuổi bảy mươi có một phần nào đó dựa trên sự thật, thì nó gợi ý về một truyền thống rèn luyện nội gia ít va đập, ít tiêu hao, khác với sự nghiệp đầy thương tích của một võ sĩ thi đấu. Nhưng đó là suy luận, không phải bằng chứng. Và tôi không bao giờ trình bày suy luận như bằng chứng. Có một chi tiết nữa mà tôi muốn độc giả chú ý: việc Trương Tùng Khê không lập gia đình, sống hiếu thảo với mẹ, sống ẩn dật. Đây là một chùm phẩm chất quen thuộc trong truyền thống viết tiểu sử của Trung Hoa. Nó có thể phản ánh sự thật về con người ông, nhưng cũng có thể phản ánh cách người viết tiểu sử muốn tô vẽ nhân vật của mình theo một khuôn mẫu đạo đức. Tôi nêu điều này không phải để hạ thấp ông, mà để độc giả hiểu rằng lịch sử nhân vật luôn đi kèm với lịch sử của người kể. Mỗi khi một người được tôn lên thành hình mẫu, chúng ta cần hỏi: ai đã tôn người đó lên, và vì mục đích gì. Về mối liên hệ với quân sự, có một chi tiết đáng chú ý: Thích Kế Quang, một danh tướng thời Minh, được cho là đã mời Trương Tùng Khê dạy võ cho binh lính. Triết lý tĩnh lặng, vô vi của Trương Tùng Khê được cho là có ảnh hưởng rất lớn đến vị danh tướng này. Đây là một điểm đặt Trương Tùng Khê vào hệ thống truyền thừa võ thuật quân sự thời Minh, gắn với truyền thống của cuốn Kỷ Hiệu Tân Thư do Thích Kế Quang biên soạn. Tôi nói được cho là bởi vì tuyên bố về ảnh hưởng này là một ý kiến, không phải một mối liên hệ nhân quả được ghi chép. Nhưng ngay cả khi chỉ là một ý kiến, nó vẫn cho thấy Trương Tùng Khê không phải là một nhân vật hoàn toàn bên lề. Ông có một vị trí trong dòng chảy lớn hơn của võ thuật thời Minh. Vậy bức tranh mà chúng ta có được là một bức tranh ba lớp. Lớp thứ nhất là thực tế dân gian địa phương: một người thợ may ở Ninh Ba. Lớp thứ hai là ghi chép dòng dõi lịch sử: một chuỗi truyền thừa từ Tôn Thập Tam Lão qua Trương Tùng Khê đến Vương Chinh Nam, được ghi trong bài minh mộ chí. Lớp thứ ba là hệ thống môn phái hư cấu: phái Võ Đang trong tiểu thuyết Kim Dung, với Trương Tam Phong là tổ sư. Ba lớp này chồng lên nhau, và công việc của người viết là tách chúng ra. Tôi muốn độc giả hiểu rõ điều này, bởi vì nó là cốt lõi của câu chuyện. Hai tổ chức, phái Võ Đang hư cấu và dòng nội gia lịch sử, được kết nối với nhau chỉ bằng sự vay mượn văn học, chứ không bằng ghi chép. Trương Tùng Khê thật không có mối liên hệ nào được ghi chép với phái Võ Đang hay với Trương Tam Phong, và ông sống cách bối cảnh của tiểu thuyết khoảng hai trăm năm. Đây là một dữ kiện có thể trích dẫn, và nó đảo ngược hiểu biết phổ thông của rất nhiều độc giả. Tôi nghĩ về điều này khi theo dõi các giải đấu võ thuật hiện đại. Mỗi môn phái ngày nay đều xây dựng một câu chuyện về nguồn gốc của mình, về tổ sư của mình, về dòng dõi của mình. Những câu chuyện đó có sức mạnh: chúng tạo ra uy tín, chúng thu hút học trò, chúng tạo ra thương hiệu. Và đôi khi, giữa câu chuyện được kể và lịch sử được ghi, có một khoảng cách. Việc phân loại Trương Tùng Khê như một đại diện của nội gia là một hành động quản trị cộng đồng: một môn phái hiện đại gán một nhân vật lịch sử cho dòng chảy của mình để hợp pháp hóa dòng dõi ấy. Đó là một hành động không có cơ chế thực thi nào về mặt văn bản. Nó tồn tại vì cộng đồng đồng ý với nó. Có một khía cạnh nữa mà tôi muốn độc giả cân nhắc, đó là khía cạnh kinh tế văn hóa. Những nhân vật như Trương Tùng Khê có một giá trị thương mại, dù họ không bao giờ nhận được một đồng nào từ giá trị đó. Ngành du lịch di sản của Võ Đang và Thiếu Lâm là những ngành lớn, và chúng được tiếp thị một phần nhờ hào quang hư cấu lẫn huyền thoại. Khi một nhân vật lịch sử được gắn một cách phổ biến với một môn phái, môn phái đó được hưởng lợi từ uy tín của nhân vật, ngay cả khi mối liên hệ lịch sử không được chứng minh. Điều này tạo ra một động lực thương mại để làm mờ ranh giới giữa hư cấu và lịch sử. Và người viết, trong trường hợp này, có một vai trò ngược lại: kéo rõ ranh giới đó ra. Tôi không có ý nói rằng việc tách bạch này là một cuộc chiến. Nó chỉ là một công việc. Một công việc chậm rãi, tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn. Giống như việc tôi ngồi đối chiếu từng trang sổ cũ của mình với từng nguồn tư liệu mới, để chắc chắn rằng tôi không nhớ sai, không kể sai, không để ký ức của mình lấn át sự thật. Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ. Điều mà tôi muốn thách thức độc giả ở đây là hiểu biết phổ thông về Trương Tùng Khê. Phần lớn những người biết đến cái tên này đều biết ông qua tiểu thuyết Kim Dung, với tư cách một cao thủ Võ Đang, một trong những nhân vật có hào quang của đại môn phái. Họ hình dung ông là một người được thừa hưởng truyền thừa của Trương Tam Phong, được sống trong ánh sáng của một tổ sư huyền thoại. Nhưng lịch sử lại kể một câu chuyện ngược lại. Người thợ may ở Ninh Ba không sống dưới ánh sáng của bất kỳ ai. Ông không có một tổ sư huyền thoại đứng sau. Ông học từ một bậc thầy nội gia, và ông tự xây dựng vị trí của mình trong dòng chảy võ thuật bằng chính năng lực của mình. Và đây là điều phản trực giác nhất: trong trường hợp này, hư cấu không làm cho nhân vật vĩ đại hơn. Hư cấu làm cho nhân vật nhỏ bé hơn. Khi Kim Dung đưa Trương Tùng Khê vào thế giới Võ Đang, ông biến một người thợ may độc lập thành một nhân vật phụ trong một hệ thống lớn hơn. Ông tước đi của nhân vật lịch sử cái độc lập của mình, cái xuất thân bình dân của mình, cái sự nghiệp tự thân của mình. Trong tiểu thuyết, Trương Tùng Khê là một phần của Võ Đang. Trong lịch sử, Trương Tùng Khê là chính ông. Có một nghịch lý ở đây mà tôi muốn độc giả suy nghĩ. Người ta thường nói rằng tiểu thuyết và phim ảnh làm cho các nhân vật lịch sử trở nên nổi tiếng hơn, được biết đến nhiều hơn. Điều đó đúng về mặt số lượng người biết đến. Nhưng nó không đúng về mặt bản chất của nhân vật. Khi một người thợ may bình dân trở thành một cao thủ của đại môn phái trong tiểu thuyết, người ta nhớ đến cao thủ Võ Đang chứ không nhớ đến người thợ may Ninh Ba. Cái tên được nhớ, nhưng con người bị quên. Đó là một dạng mất mát mà tôi, với tư cách người làm nghề ghi chép, cảm thấy cần phải nói ra. Tôi tự hỏi: nếu Trương Tùng Khê không được đưa vào tiểu thuyết, liệu chúng ta có biết đến ông không? Có lẽ không, hoặc chỉ biết đến trong một cộng đồng nhỏ những người nghiên cứu võ thuật. Điều đó có nghĩa là chính hư cấu đã mang ông đến với chúng ta. Nhưng cũng chính hư cấu đã bóp méo ông. Đây là một sự đánh đổi mà tôi không thể giải quyết một cách dễ dàng. Tôi chỉ có thể trình bày nó, và để độc giả tự quyết định. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Và trong câu chuyện này, tiếng thở dài ấy là tiếng thở dài của một con người thật, bị lịch sử và hư cấu cùng lúc bỏ quên và tô vẽ. Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu phương Tây như Marnix Wells và Stanley Henning đã dành sự quan tâm cho Trương Tùng Khê, ghi nhận tầm quan trọng của ông trong lịch sử võ thuật Trung Hoa. Việc trích dẫn các nhà nghiên cứu phương Tây này là một động thái nhằm nâng tầm vị thế của nhân vật vượt ra khỏi khuôn khổ võ hiệp, ngụ ý rằng người đàn ông lịch sử xứng đáng được công nhận độc lập, ngang hàng với Trương Tam Phong. Tôi nghĩ đó là một hướng đi đúng, bởi vì nó đặt câu hỏi về tiêu chuẩn mà chúng ta dùng để đánh giá một con người: chúng ta đánh giá ông qua những gì ông đã làm, hay qua cái bóng mà người đời sau khoác lên ông? Và có lẽ đó là điều mà tôi muốn để lại cho độc giả. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Và trong câu chuyện võ thuật, cũng có những nhịp đập như thế: những nhịp đập không nằm ở trận đấu lớn, mà nằm ở một người thợ may ở Ninh Ba, người từ chối dạy võ, người sống hiếu thảo với mẹ, người chọn im lặng sau khi đã chứng minh đủ. Những con người như thế không đi vào bảng điểm, không đi vào bảng xếp hạng, nhưng họ đi vào một thứ khác: cách chúng ta hiểu về võ thuật, về sự bền bỉ, và về cái giá của danh vọng. Tôi viết bài này để nhắc mình, và nhắc độc giả, rằng đằng sau mỗi huyền thoại luôn có một con người. Câu hỏi mà tôi để lại không phải là Trương Tùng Khê có thật mạnh hay không. Câu hỏi là: khi chúng ta nhớ đến ông, chúng ta nhớ đến con người thật của ông, hay chỉ nhớ đến cái bóng mà người đời sau khoác lên ông? Và nếu câu trả lời là cái bóng, thì có lẽ đã đến lúc chúng ta làm một việc đơn giản mà khó khăn: đặt cái bóng xuống, và nhìn vào người đàn ông đứng đằng sau nó.