Xe buýt U-18 Persib bị tấn công ở Batang: điểm mù an ninh nằm ngoài sân vận động

Trạm dừng nghỉ Batang KM 360 nằm trên tuyến Pantura, con đường ven biển phía bắc đảo Java, là nơi xe tải, xe khách và những chuyến xe chở đội bóng trẻ dừng chân để nghỉ. Ở đó không có khán đài, không có tiếng trống, không có hàng vạn cổ động viên. Và chính sự trống vắng ấy khiến một vụ việc trở nên rõ ràng hơn bình thường: một chiếc xe buýt chở đội U-18 Persib Bandung đã bị tấn công. Khi khán đài trống, các con số không còn tiếng reo hò để ẩn náu. Viking Persib Club, nhóm cổ động viên lớn nhất của Persib Bandung, đã ra tuyên bố chính thức lên án. Họ gọi đây là một tội ác, chứ không phải chuyện kình địch giữa các nhóm người hâm mộ. Họ yêu cầu PSSI và cảnh sát Indonesia vào cuộc, xác minh và xử lý nghiêm khắc nhất. Cách đặt vấn đề như vậy đáng được đọc kỹ, bởi nó kéo toàn bộ sự việc từ khung bóng đá sang khung hình sự. Tôi ngồi lại với bản tin ấy khá lâu. Không phải vì nó dài, mà vì nó ngắn, và trong cái ngắn ấy là một cấu trúc quyền lực đang vận hành. Để hiểu vì sao một tuyên bố của nhóm cổ động viên lại có trọng lượng, cần đặt nó vào bối cảnh bóng đá Indonesia. Persib Bandung là một trong những câu lạc bộ giàu truyền thống nhất của Liga 1, với lượng cổ động viên được xem là lớn và có tổ chức bậc nhất Đông Nam Á. Bobotoh, tên gọi chung của người hâm mộ Persib, không chỉ đến sân. Họ vận hành như một thiết chế xã hội thu nhỏ, có ban lãnh đạo, có thông cáo, có tiếng nói trong làng bóng đá nước này. Viking Persib Club là một trong những nhóm nòng cốt của cộng đồng ấy. Đội bị tấn công là U-18 Persib, thuộc Elite Pro Academy, hệ thống đào tạo trẻ của câu lạc bộ. Đây là điểm quan trọng. Chúng ta không nói về đội một, không nói về những ngôi sao có hợp đồng triệu đô, mà nói về những cầu thủ ở tuổi vị thành niên, đang trên đường di chuyển giữa các địa phương để thi đấu. Vụ việc xảy ra ở Batang, Trung Java, cách Bandung hàng trăm cây số, trên tuyến đường bộ ven biển phía bắc. Một chuyến xe xa nhà, một trạm dừng nghỉ, và một nhóm người chưa được xác định danh tính. Cần nói ngay một điều về nguồn tin. Bản tin dựng gần như hoàn toàn trên một nguồn sơ cấp duy nhất: tuyên bố của chính Viking Persib Club. Không có phát ngôn từ cảnh sát, không có phản hồi từ PSSI, không có tiếng nói từ phía nạn nhân, không có nhân chứng độc lập. Mọi dữ kiện, từ địa điểm đến cách diễn giải, đều đi qua lăng kính của một bên. Đây là hạn chế lớn nhất của toàn bộ câu chuyện, và tôi sẽ quay lại nó ở phần sau. Thời điểm công bố cũng đáng chú ý. Tuyên bố xuất hiện chỉ khoảng một ngày sau sự việc. Điều đó có nghĩa là các cơ quan chức năng nhiều khả năng chưa kịp phát ngôn, và cũng có nghĩa là bên đưa ra cách diễn giải đầu tiên đã chiếm được lợi thế. Trong truyền thông, người kể câu chuyện trước thường định hình cách câu chuyện được hiểu về sau. Viking hiểu quy tắc ấy. Trong nhiều năm làm phân tích, tôi luôn bắt đầu bằng một câu hỏi: hệ thống nào đang vận hành ở đây? Với vụ việc này, có hai hệ thống chồng lên nhau, và chúng không khớp. Hệ thống thứ nhất là kỷ luật bóng đá. PSSI có quyền xử phạt các hành vi của cổ động viên, từ phạt tiền, đóng một phần khán đài, đến tổ chức trận đấu không khán giả. Hệ thống thứ hai là luật hình sự. Tấn công gây thương tích, đặc biệt với trẻ vị thành niên, thuộc thẩm quyền của cảnh sát và tòa án. Vấn đề nằm ở chỗ vụ việc xảy ra tại một trạm dừng nghỉ trên cao tốc, cách xa sân vận động. Đây chính là điểm mù. Mỗi sơ đồ chiến thuật là một câu đố, nhưng câu đố thật nằm ở chỗ hai sơ đồ giao nhau. Ở đây, hai hệ thống pháp lý giao nhau tại một điểm mà cả hai đều có xu hướng nói rằng đó không phải phần của mình. PSSI có thể lập luận rằng sự việc nằm ngoài phạm vi thi đấu. Cảnh sát có thể coi đây là chuyện nội bộ của giới cổ động viên bóng đá. Trong khoảng trống ấy, trách nhiệm bị đẩy qua lại, và người bị hại là những cầu thủ trẻ. Điểm thứ hai là bản chất của nạn nhân. U-18 Persib không phải một đội bóng ngẫu nhiên. Họ là một phần của đường ống đào tạo, nơi sản sinh ra cầu thủ cho đội một và, xa hơn, cho đội tuyển quốc gia. Trong ngôn ngữ của tôi, đây là dòng vốn con người đang tăng giá. Một cầu thủ mười bảy tuổi ở học viện có thể đáng giá vài trăm nghìn đô trong vài năm tới, hoặc trở thành trụ cột của một nền bóng đá. Tấn công vào đoàn xe chở họ là tấn công vào chính nguồn cung của bóng đá. Viking Persib Club hiểu điều này. Họ gọi các cầu thủ trẻ là tài sản tương lai của bóng đá quốc gia. Đó là một cách nói có tính toán. Nó nối một sự việc địa phương với lợi ích quốc gia, và qua đó nâng mức độ nghiêm trọng mà PSSI buộc phải phản ứng. Điểm thứ ba là vai trò của nhóm cổ động viên. Ở nhiều nền bóng đá, các nhóm ultras bị nhìn như một vấn đề cần quản lý. Nhưng ở Indonesia, những nhóm như Viking hành xử như một chủ thể quản trị không chính thức. Họ ra thông cáo, họ đặt ra chuẩn mực, họ gọi các nhóm khác đoàn kết. Họ nói rằng kình địch dừng lại ở đường biên. Việc một nhóm cổ động viên tự định nghĩa ranh giới đạo đức của bóng đá nước mình là một hiện tượng đáng chú ý, và cũng là một chiến lược. Bằng cách lên án trước, họ tách mình khỏi nhóm tấn công, bảo vệ tính chính danh của chính họ, và đồng thời gia tăng áp lực lên các cơ quan chức năng. Tôi đã từng đối mặt với biến thể của vấn đề này. Nhiều năm trước, khi còn đưa tin về các trận đấu ở Tây Ban Nha, một đồng nghiệp đưa cho tôi bảng thống kê về các vụ bạo lực liên quan đến bóng đá. Tôi bắt đầu phân loại chúng theo địa điểm: trong sân, quanh sân, trên đường di chuyển, ở quán bar. Điều tôi phát hiện khiến tôi phải viết lại toàn bộ khung phân tích của mình. Phần lớn các vụ việc nghiêm trọng không xảy ra trong sân. Chúng xảy ra trên đường. Và khi chúng xảy ra trên đường, khả năng can thiệp của bộ máy bóng đá, những người có camera, có nhân viên an ninh, có quy định, gần như bằng không. Đây là lý do tôi không bao giờ tin vào cách đếm bạo lực chỉ dựa trên số vụ trong sân. Điểm thứ tư là tính lặp lại. Bạo lực cổ động viên ở Indonesia không phải hiện tượng mới. Nó là một vấn đề cấu trúc, dai dẳng, và đã từng khiến bóng đá nước này trả giá bằng những thảm kịch. Khi một vụ việc được xử lý như một ca riêng lẻ, nó sẽ tái diễn. Khi nó được xử lý như một thất bại hệ thống, nó có cơ hội tạo ra thay đổi. Câu hỏi không chỉ là ai đã làm, mà là cấu trúc nào cho phép việc đó xảy ra trên một tuyến đường quốc lộ, giữa ban ngày, với một đoàn xe chở trẻ em. Địa lý bóng đá Indonesia cũng là một biến số. Đây là một quốc gia đảo, nơi các đội bóng phải di chuyển đường dài bằng xe buýt, đôi khi qua nhiều tỉnh, qua những vùng đất của cổ động viên đối thủ. Mỗi chuyến đi xa là một rủi ro cấu trúc. Với đội một, rủi ro ấy được quản lý bằng hộ tống và kinh nghiệm. Với đội trẻ, rủi ro ấy thường bị xem nhẹ, vì trẻ em không có giá trị thương mại tức thời và không thu hút sự chú ý như các ngôi sao. Và đây là chỗ tôi phải nói về nguồn tin. Nhà phân tích chiến thuật giống thợ săn bão: càng vào mắt bão, càng thấy rõ hệ thống. Nhưng mắt bão này chỉ có một con mắt quan sát. Toàn bộ những gì chúng ta biết về vụ việc đến từ tuyên bố của Viking Persib Club. Không có xác nhận độc lập. Không có thông tin về số người bị thương. Không có phản hồi từ PSSI hay cảnh sát trong khung thời gian đưa tin. Điều đó không có nghĩa là tuyên bố sai. Nó có nghĩa là chúng ta đang đọc một câu chuyện do một bên kể, và bên đó có lợi ích trong cách câu chuyện được kể. Sự thận trọng không phải là sự phủ nhận nạn nhân. Đó là điều kiện để phân tích đúng. Cách Viking nâng khung sự việc từ kình địch lên tội ác chống lại trẻ em là một nước đi chiến thuật. Nó thay đổi toàn bộ bàn cờ. Trong khung kình địch, đây là chuyện của giới cổ động viên, và hình phạt có thể chỉ là vài án phạt nội bộ. Trong khung tội ác với trẻ em, đây là chuyện của luật hình sự, của cơ quan bảo vệ trẻ em, của dư luận toàn quốc. Người đặt khung đúng sẽ thắng. Viking đang cố đặt khung. Đó là một hành động quản trị, không chỉ là một lời phản đối. Khủng hoảng không làm hỏng bóng đá; nó lột bỏ lớp trang điểm mà bóng đá đã đánh quá dày. Một trận đấu có khán đài đầy có thể che giấu rất nhiều thứ: sự thiếu kỷ luật, sự thiếu tổ chức, sự thiếu an toàn. Khi sự việc xảy ra ở một trạm dừng nghỉ trống trải, không có gì để che giấu nữa. Chúng ta thấy đúng bản chất của vấn đề: một hệ thống an toàn chỉ được thiết kế cho ngày thi đấu, không được thiết kế cho hành trình. Ảnh hưởng lan truyền của vụ việc đi theo một hướng ít được chú ý. Nó không tác động chủ yếu đến bảng xếp hạng hay thị trường chuyển nhượng. Nó tác động đến nguồn cung tài năng. Nếu các gia đình bắt đầu e ngại khi gửi con vào những học viện phải di chuyển xa, thì thiệt hại không đến trong một mùa giải. Nó đến trong một thập kỷ. Những cầu thủ giỏi nhất không phải lúc nào cũng bị mất vì giá chuyển nhượng. Đôi khi họ bị mất vì cha mẹ không dám để con lên xe buýt. Các giải bóng đá lớn đều có chuẩn an ninh cho ngày thi đấu: kiểm soát vé, phân luồng khán giả, lực lượng cảnh sát, camera. Rất ít giải có chuẩn an ninh cho hành trình. Đây là khoảng trống mà vụ việc ở Batang phơi bày. Nếu có một di sản tích cực từ câu chuyện này, nó sẽ là việc chuẩn hóa an toàn di chuyển cho các đội trẻ: xe hộ tống, quản lý tuyến đường, liên lạc với chính quyền địa phương dọc đường. Đó là một cải cách có chi phí, và như mọi cải cách an toàn, nó sẽ bị tranh cãi cho đến khi có chuyện xảy ra. Ở đây tôi phải tách mình khỏi phản xạ đồng tình. Bản năng đầu tiên khi đọc một tuyên bố như vậy là đứng về phía người lên án. Nhưng vai trò của tôi không phải là đứng về phía ai, mà là kiểm tra xem câu chuyện có đứng vững được không. Có ba điểm mù trong cách xử lý vụ việc. Thứ nhất, việc quy trách nhiệm cho những cổ động viên chưa xác định tạo ra một khoảng trống nguy hiểm. Khi không ai bị nêu tên, nghi ngờ sẽ lan sang các nhóm khác, và sự nghi ngờ tập thể dễ dẫn đến trả đũa nhầm. Thứ hai, khung tội ác chống lại trẻ em rất mạnh về mặt cảm xúc, nhưng sức mạnh cảm xúc không tự động chuyển thành cải cách cấu trúc. Nó có thể dẫn đến một vài án phạt biểu tượng, vài lời hứa, rồi mọi thứ trở lại bình thường. Thứ ba, việc cả hai cơ quan, PSSI và cảnh sát, cùng được yêu cầu hành động có thể tạo ra kết quả ngược lại: không ai muốn nhận trách nhiệm, và vụ việc chìm dần trong thủ tục. Có một nghịch lý nữa. Chính vì vụ việc xảy ra ngoài sân vận động, nên nó khó được xử lý, nhưng cũng chính vì thế, nó phơi bày một sự thật mà bóng đá thường che. Bạo lực không sống trong sân. Nó sống trên đường đến sân. Nếu chúng ta chỉ tăng cường an ninh trong sân, chúng ta đang dọn dẹp phòng khách trong khi nhà cháy ở cửa sau. Điều tôi sẽ theo dõi trong những tuần tới không phải là kết quả điều tra, mà là cấu trúc phản ứng. Cảnh sát có vào cuộc thật không? PSSI có đưa ra chuẩn an ninh mới cho các chuyến đi xa của đội trẻ không? Và trên hết, một câu hỏi mà bóng đá Indonesia, cùng nhiều nền bóng đá khác, phải tự trả lời: nếu bạo lực xảy ra ngoài đường biên, thì hệ thống an toàn nào sẽ bảo vệ đứa trẻ trên xe buýt? Bóng đá giỏi trong việc bảo vệ khung thành. Nó kém hơn nhiều trong việc bảo vệ hành trình đến khung thành ấy.