Làng điền kinh Việt Nam sau hào quang Jakarta 2026: Khoảng trống không có người kế thừa

Mùa hè Jakarta 2026, tôi ngồi ở hàng ghế thứ mười lăm khán đài B, quyển sổ ghi chép đã sờn mép. Trước mắt tôi, tám vận động viên nữ bước vào vạch xuất phát đường chạy 400 mét vượt rào. Trong số đó có một cô gái Việt Nam dáng người nhỏ, sải chạy không bùng nổ nhưng nhịp điệu giữ được sự đều đặn đáng ngờ. Khi cô về đích ở vị trí thứ hai, khán đài cổ động viên Việt Nam vỡ òa. Tôi ghi vào sổ một dòng: về nhì, nhưng nhịp chạy vẫn ổn định tới rào cuối.

Cô gái ấy là Quách Thị Lan. Nhiều năm sau, tấm huy chương bạc đổi màu thành vàng, sau khi nhà vô địch Oluwakemi Adekoya bị tước kết quả vì vi phạm quy định phòng chống doping. Tôi không ngồi đây để kể lại cảm giác của một tấm huy chương được trao lại. Điều tôi muốn đọc là thứ mà tấm huy chương ấy để lộ ra: một thế hệ vàng của điền kinh Việt Nam, và khoảng trống phía sau nó.

Đó là lý do tôi lật lại toàn bộ ghi chép Jakarta 2026 trong những ngày chuẩn bị cho Đại hội Thể thao châu Á Aichi-Nagoya 2026. Với một nhà khảo cổ của làng điền kinh trẻ, mỗi kỳ đại hội là một lớp địa tầng, và việc của tôi là đọc xem lớp nào đang bị xói mòn.

Ở Jakarta 2026, điền kinh Việt Nam đạt thành tích châu lục tốt nhất trong lịch sử tham dự của mình. Quách Thị Lan giành huy chương ở đường 400 mét vượt rào. Bùi Thị Thu Thảo giành huy chương vàng nhảy xa nữ. Nguyễn Thị Oanh giành huy chương đồng 3000 mét vượt chướng ngại vật. Cùng kỳ đó, trên đường bơi, Nguyễn Huy Hoàng về đích sau Sun Yang ở nội dung sở trường đường dài, còn Nguyễn Thị Ánh Viên gom về những tấm huy chương đồng châu lục.

Người ta gọi đó là thời hoàng kim. Tám năm sau, khi tôi đọc lại danh sách, tôi không thấy một thời hoàng kim đang tiếp diễn. Tôi thấy một lớp trầm tích đã đóng băng, và phía trên nó là đất trống.

Mọi khai quật đều cần một lần kiểm chứng, và World Cup 2026 là của tôi. Năm đó tôi mang sang Nga bộ dữ liệu cầu thủ trẻ đã dựng từ nhiều mùa giải châu Á. Tôi học được một điều giữ đến tận bây giờ: một khoảnh khắc tỏa sáng chưa bao giờ là bằng chứng của một nền tảng. Điều tương tự đúng với Jakarta. Một tấm huy chương châu lục không nói lên sức mạnh của cả một hệ thống, nó chỉ nói lên rằng đúng thời điểm đó, đúng một vài cá nhân đã ở đúng đỉnh phong độ.

Khi tôi chà xát lớp dữ liệu của Quách Thị Lan, thứ hiện ra không phải một sự thống trị. Cô về nhì trong một cuộc đua mà kết quả sau đó bị viết lại bởi một án doping. Tấm huy chương vàng của Lan là một tấm huy chương vàng có thật, nhưng nó đến từ một lần trao lại, không phải từ một cuộc đua mà cô bỏ xa phần còn lại. Đây là điểm mà phần lớn người hâm mộ Việt Nam không phân biệt: giữa việc được xếp lên bục cao nhất và việc chạy nhanh nhất.

Điều đó có nghĩa gì với Lan ở tuổi ba mươi? Một vận động viên 400 mét vượt rào phụ thuộc vào tần số bước và sức mạnh bùng nổ, hai thứ suy giảm rõ rệt sau tuổi hai mươi tám. Cô vẫn có thể giữ được một chuẩn châu lục trong một ngày đẹp trời, nhưng để tái lập nó trong nhiều vòng đấu liên tiếp ở Aichi-Nagoya 2026 là một bài toán khác. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi cho thấy các vận động viên vượt rào nữ thường mất khoảng hai đến ba phần trăm tốc độ đỉnh mỗi hai năm sau ngưỡng ba mươi, và ở cự ly 400 mét, phần trăm đó đủ để đẩy một người khỏi trận chung kết.

Nguyễn Thị Oanh là trường hợp đáng chú ý hơn, vì cô không chỉ chạy một cự ly. Ở tuổi ba mươi mốt, cô bước vào giai đoạn suy giảm của đường cong phong độ. 3000 mét vượt chướng ngại vật đòi hỏi dung tích oxy tối đa và khả năng hồi phục giữa các vòng, và cả hai chỉ số này đạt đỉnh ở khoảng hai mươi lăm đến ba mươi tuổi. Tấm huy chương đồng Jakarta là đỉnh, không phải điểm khởi đầu của một đường đi lên. Khi tôi đọc lại ghi chú, tôi thấy một dấu hiệu quen thuộc: các vận động viên bền bỉ sau tuổi ba mươi thường không mất tốc độ ngay, họ mất khả năng lặp lại tốc độ đó ở vòng cuối.

Trên đường bơi, câu chuyện có cùng hình dạng. Nguyễn Huy Hoàng từng tạo ra khoảnh khắc đối đầu với Sun Yang ở đỉnh cao phong độ của mình. Nếu tôi đặt hai mùa giải cạnh nhau, tôi thấy một tham số đang trượt dần: thành tích ở đỉnh, sau đó là một tấm huy chương thấp hơn ở kỳ đại hội kế tiếp. Ánh Viên, người từng gánh cả nền bơi nữ Việt Nam qua nhiều kỳ đại hội, đã rời đường đua. Một nền thể thao chỉ có thể gọi là khỏe mạnh khi lớp người thay thế đã có mặt trước khi lớp tiền nhiệm rời đi; ở Việt Nam, lớp tiền nhiệm rời đi trước.

Tôi quay lại nguyên tắc của mình. Dữ liệu không có ký ức, nhưng tôi có. Năm 2026, khi toàn bộ các giải đấu đình hoãn vì dịch bệnh, tôi ngồi trong im lặng chín tháng và mã hóa lại ba trăm hồ sơ vận động viên trẻ. Khi sân vắng bóng, tôi nghe rõ tiếng bước chân của mùa hè 2026. Lần này, khi tôi áp cùng phương pháp đó vào làng điền kinh Việt Nam, thứ tôi nghe được là một khoảng lặng.

Cụ thể hơn, tôi không tìm thấy một vận động viên dưới hai mươi hai tuổi nào của Việt Nam trong nhóm đạt chuẩn vào trận chung kết châu lục ở các nội dung chạy nước rút và vượt rào nữ trong vài chu kỳ gần đây. Đó là một tín hiệu mà tôi đã học cách coi trọng ngang với bất kỳ chỉ số thành tích nào. Một nền thể thao có thể sống bằng hai hoặc ba ngôi sao trong một kỳ đại hội, nhưng không thể sống bằng họ qua ba kỳ liên tiếp.

Tôi phải cẩn thận ở đây, vì tôi sinh ra ở Trung Quốc và làm nghề ở Nhật Bản, và nghề của tôi dạy tôi tránh những kết luận văn hóa rập khuôn. Không thể nói rằng người này khổ luyện còn người kia khoa học. Bằng chứng nằm ở những chỗ khác: sự hiện diện hay vắng mặt của các trại tập huấn độ cao, các nhóm huấn luyện xuyên biên giới, và một hệ thống đào tạo huấn luyện viên cơ sở có tổ chức.

Về điểm cuối cùng này, tôi có một quan sát đã đeo đuổi tôi nhiều năm. Những học viện được mở bởi các cựu ngôi sao thường thu hút ánh đèn, nhưng phần lớn trong số đó là những phép tính thương mại. Phần chìm mà không ai chụp ảnh, phần thực sự tạo ra vận động viên của mười năm sau, là đội ngũ huấn luyện viên cơ sở được đào tạo một cách có hệ thống. Ở Việt Nam, tôi không thấy dấu vết rõ ràng của khoản đầu tư đó trong các ghi chép gần đây. Khoản đầu tư đó im lặng, và vì im lặng nên nó dễ bị cắt trước tiên.

Tôi không săn tin nóng; tôi khai quật lớp trầm tích của điền kinh. Và lớp trầm tích của một nền thể thao trẻ không nằm ở bảng huy chương của kỳ đại hội gần nhất, nó nằm ở danh sách vận động viên mười sáu tuổi của năm nay. Ở đó, tôi muốn thấy những cái tên mà chưa ai viết. Ở đó, tôi chưa thấy nhiều.

Để kiểm chứng lần nữa, tôi đặt bản đồ khu vực lên bàn. Trong lúc các ngôi sao Việt Nam đang bước vào giai đoạn suy giảm, hàng xóm của họ lại đang ở phía ngược lại. Puripol Boonson của Thái Lan đã đạt chuẩn Olympic ở nội dung chạy nước rút, một cột mốc mà chạy nước rút Việt Nam đã không chạm tới trong nhiều năm. Nếu chỉ số đó đúng như tôi phỏng đoán, nó nằm quanh ngưỡng mười phẩy một đến mười phẩy ba giây, một kỷ lục quốc gia mới của Thái Lan và một lời cảnh báo trực tiếp cho khu vực.

Ở môn cầu lông, bức tranh còn rõ hơn. Kunlavut Vitidsarn và Ratchanok Intanon đưa Thái Lan lên nhóm tranh chức vô địch, còn Indonesia duy trì được chiều sâu đội hình ở nhiều nội dung. Sự dịch chuyển quyền lực ở thể thao châu Á không diễn ra bằng một khoảnh khắc, nó diễn ra bằng việc một quốc gia đều đặn có người ở vòng bán kết trong khi một quốc gia khác chỉ có người ở vòng loại.

Tôi vẫn phải giữ cho mình một điểm phản biện, vì nghề của tôi dạy tôi rằng mỗi cuộc khai quật đều cần một lần kiểm chứng, và lần kiểm chứng đó thường lật ngược điều mình tưởng. Có một trường hợp ngoại lệ đáng nhớ trong ghi chép của tôi, khi một vận động viên bị coi là hết thời ở tuổi ba mươi lại bật trở lại bằng cách thay đổi hoàn toàn cấu trúc bài tập và giảm số lần thi đấu. Tuổi tác là một đường cong, không phải một bản án. Nếu Oanh hoặc Lan tìm được một chu kỳ tập luyện được thiết kế riêng thay vì theo một giáo án chung, khả năng có một tấm huy chương bất ngờ ở Aichi-Nagoya 2026 không phải bằng không.

Nhưng khả năng đó phụ thuộc vào một điều mà tôi không thể đọc được từ bảng thành tích: liệu có ai đang thiết kế chu kỳ đó cho họ hay không. Và đó chính là lý do câu chuyện Việt Nam khiến tôi trăn trở hơn một bảng huy chương đơn thuần.

Trước khi ngợi ca một thần đồng, hãy đọc lại ghi chú mười năm trước. Tôi đã đọc ghi chú của mình từ Jakarta 2026. Ở đó, tôi thấy một thế hệ được ghi chép đầy đủ, và ở khoảng trống phía sau, tôi thấy một khoảng chưa ai viết gì. Không tài năng nào trỗi dậy từ khoảng trống; ai đó đã ghi chép lại nó. Vấn đề của điền kinh Việt Nam trong chu kỳ Aichi-Nagoya 2026 không phải là việc hai ngôi sao của họ đã ba mươi tuổi. Vấn đề là trong sổ tay của những người quan sát, không có cái tên nào của mười năm sau được viết xuống.

Tôi đã dành nhiều năm lật từng lớp địa tầng giải trẻ để tìm một cái tên trước khi cả thế giới biết đến nó. Tôi tin rằng ở Việt Nam, cái tên đó đang tồn tại đâu đó, trong một trường học, một đội khu vực, một giải hạng thấp mà truyền thông không tới. Nếu nó tồn tại, thì việc của chúng ta không phải là tiếc nuối thời hoàng kim, mà là bắt đầu ghi chép lại nó ngay từ bây giờ, trước khi kịp ngợi ca. Bởi lẽ, như tôi vẫn viết: không tài năng nào trỗi dậy từ khoảng trống; ai đó đã ghi chép lại nó.