Nguyễn Thị Oanh và những ghế trống trên đường chạy nữ Việt Nam

Phnôm Pênh, một chiều tháng Năm. Đèn sân vận động vừa bật thì tôi ngồi xuống hàng ghế thứ sáu, phía sau vạch đích, và bắt đầu đếm những khoảng trống. Khán đài không đông. Người ta đổ về phía sân bóng, nơi có tiếng vỗ tay lớn và những lá cờ. Còn đường chạy 3000m vượt chướng ngại vật thì vắng như một buổi tập. Ở góc kia, một vận động viên nữ người Việt khởi động một mình, tai nghe cắm chặt, mắt dán xuống mặt đường. Không ai vỗ tay khi cô bước ra vạch xuất phát. Không có ống kính nào hướng về phía cô. Mười phút sau, cô về đích đầu tiên. Rồi chỉ ít phút sau đó, cô lại phải chuẩn bị cho một trận chung kết khác, nội dung 1500m. Cùng một buổi chiều. Cùng một đôi chân. Tôi ghi vào sổ một dòng: có những chiến thắng mà bảng thành tích sẽ không bao giờ kể hết.

Người vận động viên ấy là Nguyễn Thị Oanh. Với tôi, cô là hiện thân rõ nhất của một nghịch lý mà điền kinh nữ Việt Nam mang theo suốt nhiều năm: người ta ca ngợi thành tích, nhưng rất ít người ngồi lại để xem thành tích ấy được tạo ra như thế nào.

Để hiểu vì sao một buổi chiều như thế lại đáng viết, cần lùi lại một chút. Điền kinh là môn thể thao nền tảng, bài học đầu tiên của mọi môn vận động. Nhưng ở Việt Nam, nó luôn sống trong cái bóng của bóng đá nam. Truyền thông dồn về các trận cầu, về những bản hợp đồng triệu đô, về những ngôi sao nhập tịch. Điền kinh nói chung, và điền kinh nữ nói riêng, chỉ xuất hiện đúng vài ngày trong năm, thường là những ngày SEA Games, khi huy chương vàng được đếm để tính chỉ tiêu.

Sự phớt lờ ấy có tính lịch sử. Trong nhiều thập niên, các vận động viên nữ Việt Nam vẫn giành huy chương ở đấu trường khu vực, vẫn phá kỷ lục quốc gia, nhưng tên tuổi của họ không đi vào ký ức đại chúng theo cách một tiền đạo bóng đá đi vào. Họ được nhớ đến như một phần của một đoàn thể thao, hiếm khi như một cá nhân có câu chuyện riêng.

Tôi đã theo dõi điền kinh nữ Việt Nam suốt năm năm, ngồi ở những khán đài trống, ghi chép những điều nhỏ nhặt mà không ai ghi. Điều tôi học được là: muốn hiểu một nền điền kinh, phải nhìn vào những người vắng mặt nhiều hơn những người có mặt. Trên khán đài nước Nga năm 2026, tôi nghe thấy nhiều ghế trống mang tên phụ nữ. Ở Phnôm Pênh, câu chuyện vẫn vậy, chỉ khác là những ghế trống ấy đã có thêm vài người ngồi.

Cấu trúc của một kỳ SEA Games cũng góp phần vào sự vô hình ấy. Điền kinh thường được xếp vào những ngày đầu, khi sự chú ý còn dàn trải. Các nội dung nữ lại càng ít được ưu tiên phát sóng. Một vận động viên chạy 3000m vượt chướng ngại vật có thể giành huy chương vàng mà không có một đoạn video tử tế nào về màn trình diễn của mình. Tính chất chu kỳ của SEA Games khiến mọi thứ bị nén lại: hai năm chuẩn bị, vài phút để chứng minh. Trong khoảng thời gian ấy, một chấn thương nhỏ, một thay đổi huấn luyện viên, hay một mùa giải bị hủy vì dịch bệnh đều có thể xóa sạch nhiều năm tích lũy.

Hãy nói về chuyên môn. Nguyễn Thị Oanh không phải mẫu vận động viên sở hữu tốc độ tuyệt đối. Cô không phải người chạy nhanh nhất ở đoạn nước rút cuối cùng. Cái cô có là khả năng chịu đựng ở mức hiếm thấy và một cái đầu biết chia sức. Trong một buổi chiều phải chạy hai trận chung kết, thứ quyết định không phải tốc độ, mà là cách phân bổ năng lượng giữa hai lần xuất phát. Đó là bài toán khó nhất của môn chạy bền, và nó hầu như không bao giờ được kể trên bảng thành tích.

Ở nội dung 3000m vượt chướng ngại vật, kỹ thuật vượt rào khô và vượt hố nước là yếu tố bị xem nhẹ nhất. Mỗi lần tiếp đất sai, một phần năng lượng bị mất đi không thể lấy lại. Những vận động viên giỏi nhất thế giới dành nhiều tháng để tinh chỉnh động tác tiếp đất, bởi trong một cuộc đua 3000m có tới bảy lần chạm hố nước. Nhân bảy lần lên, một sai số nhỏ trở thành một khoảng cách lớn ở vạch đích. Oanh không có nền tảng thể hình vượt trội, nên cô phải bù bằng kỹ thuật và bằng sự kiên nhẫn. Cô chạy với nhịp điệu đều, không bung sức sớm, và chờ đến khi những người phía trước bắt đầu trả giá.

Đó là một chiến thuật cũ, nhưng được thực thi ở mức độc đáo. Trong điền kinh, người ta thường nói về negative split, chạy nửa sau nhanh hơn nửa đầu. Oanh làm điều đó một cách có chủ đích. Cô để đối thủ dẫn, quan sát, rồi tăng tốc ở đúng thời điểm mà cơ thể đối phương bắt đầu mất kiểm soát. Sức mạnh thật sự của cô nằm ở khả năng đọc cuộc đua, chứ không nằm ở đôi chân.

Bên cạnh cô, điền kinh nữ Việt Nam còn những cái tên khác. Lê Tú Chinh từng là niềm hy vọng ở các nội dung chạy ngắn, với kỹ thuật xuất phát được đánh giá cao nhưng phải vật lộn với chấn thương. Nguyễn Thị Huyền gắn bó với đường chạy 400m và 400m vượt rào, nội dung đòi hỏi sự cân bằng giữa tốc độ và sức bền hiếu khí, nơi một phần trăm giây cũng có thể là khoảng cách giữa huy chương vàng và tay trắng. Bùi Thị Thu Hà mang đến một nội dung khác hoàn toàn: đi bộ thể thao, môn mà tính kỷ luật kỹ thuật quan trọng hơn cảm hứng.

Điều đáng chú ý là mỗi người trong số họ đều là sản phẩm của một hệ sinh thái nhỏ: một huấn luyện viên, một trung tâm huấn luyện, một gia đình phía sau. Nhìn cá nhân trong hệ sinh thái tập thể là cách duy nhất để hiểu vì sao một số vận động viên tỏa sáng và một số khác biến mất sau một kỳ SEA Games.

Phía sau mỗi bước chạy là một chu kỳ huấn luyện được thiết kế tỉ mỉ. Một năm của vận động viên điền kinh chia thành nhiều giai đoạn: tích lũy thể lực nền, xây dựng cường độ, thi đấu, và hồi phục. Ở Việt Nam, điều kiện để thực hiện đúng chu kỳ ấy không phải lúc nào cũng có. Dinh dưỡng, phục hồi chức năng, và khoa học thể thao vẫn là những mảng còn thiếu. Vì vậy, thành tích của các vận động viên nữ càng đáng nể: họ chạy nhanh hơn đối thủ, và họ cũng chạy nhanh hơn những giới hạn mà hệ thống đặt ra.

Tôi nhớ mãi một lần đứng bên ngoài khu vực khởi động. Sau khi trận chung kết kết thúc, khi đám đông đã rút hết, có một huấn luyện viên ngồi lại một mình trên băng ghế, cẩn thận ghi từng thông số vào một cuốn sổ cũ. Không ai phỏng vấn ông. Không ai chụp ảnh ông. Nhưng chính những người như ông mới là thứ giữ cho cả một nền điền kinh đứng vững.

Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì nó đi ngược lại cách phần lớn chúng ta nghĩ về thể thao nữ. Câu chuyện quen thuộc là: thể thao nữ bị đánh giá thấp vì thiếu đầu tư, thiếu khán giả, thiếu tiền tài trợ. Tất cả đều đúng. Nhưng có một tầng sâu hơn mà ít người chạm tới. Sự thiếu vắng khán giả bắt nguồn từ nhiều thứ, và tiền chỉ là một phần. Nó còn là hệ quả của cách chúng ta kể chuyện. Khi một vận động viên nữ giành huy chương, truyền thông thường kể cô ấy như một biểu tượng của nỗ lực quốc gia, chứ không như một vận động viên có kỹ thuật, có chiến thuật, có phong cách riêng. Và khi câu chuyện chỉ còn là biểu tượng, khán giả không có lý do để ngồi lại xem trận đấu tiếp theo.

Nghịch lý nằm ở chỗ: giá trị thương mại của thể thao nữ ở Việt Nam bị đo bằng những chỉ số ngắn hạn, lượng người xem một trận chung kết, số lượt chia sẻ một bài báo, trong khi giá trị thi đấu thật sự lại nằm ở những thứ dài hạn: một kỹ thuật được rèn nhiều năm, một chiến thuật được nghĩ ra trong vài phút, một nền tảng được xây từ tuổi mười ba.

Tôi không tin rằng thể thao nữ cần được đối xử như thể thao nam để có giá trị. Tôi tin điều ngược lại: thể thao nữ có những câu chuyện mà thể thao nam không có, và giá trị của nó nằm chính ở sự khác biệt đó. Một buổi chiều chạy hai trận chung kết mang một loại căng thẳng khác với một buổi chiều chạy một trận. Nó đòi hỏi một loại quyết định khác, và nó lấy đi một loại cái giá khác.

Có một khía cạnh nữa mà tôi cho là tàn nhẫn và ít được nói tới. Khi một vận động viên nữ trở lại sau chấn thương, áp lực chứng minh bản thân thường lớn hơn so với đồng nghiệp nam. Một bản hợp đồng có ngày hết hạn, nhưng một câu chuyện đời người thì không. Việc đòi hỏi một vận động viên vừa bình phục phải lập tức đạt thành tích cao không giúp ích cho ai; nó chỉ làm tăng nguy cơ tái chấn thương và rút ngắn sự nghiệp. Với những vận động viên chạy ngắn như Lê Tú Chinh, mỗi lần trở lại là một canh bạc, và canh bạc ấy không nên được đặt cược bằng sự sốt ruột của người ngoài.

Những năm gần đây, tôi thấy một sự dịch chuyển nhỏ nhưng thật. Các nền tảng số cho phép những câu chuyện về điền kinh nữ được kể dài hơn, sâu hơn, thay vì chỉ gói gọn trong bản tin huy chương. Những vận động viên trẻ bắt đầu có tiếng nói riêng trên mạng xã hội. Các giải đấu trong nước, dù còn ít khán giả, bắt đầu được phát trực tiếp. Sự thay đổi ấy không đến từ một bản hợp đồng tài trợ lớn. Nó đến từ những người quyết định ngồi lại. Một huấn luyện viên ghi từng thông số vào sổ. Một nhà báo ở lại thêm 45 phút sau trận đấu. Một cô gái mười ba tuổi xem một đoạn video và quyết định thử chạy. 45 phút bên lề sân cỏ, một đời không bao giờ cũ. Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Với tôi, đó là điều đã xảy ra thật, hết lần này đến lần khác, ở những khán đài không ai muốn ngồi. Nhìn bảng tỷ số, tôi học được cách đọc những gì không được ghi. Và điều không được ghi ở Phnôm Pênh, điều không được ghi ở bất kỳ đường chạy nữ nào của Việt Nam, chính là phần lớn nhất của câu chuyện. Câu hỏi tôi muốn để lại không phải là khi nào điền kinh nữ Việt Nam sẽ có nhiều khán giả hơn. Câu hỏi là: khi nó có nhiều khán giả hơn, liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn để ngồi lại và hiểu nó, thay vì chỉ đứng dậy vỗ tay và rời đi?